( هدف از این کار استوار نگهداشتن بیعت و جلوگیری از نقض آن بود.[1]

خلیفه خود برای فرزندانش که می‌خواست جانشین و ولیعهد او باشند، بیعت می‌گرفت و اگر مردم شهری از بیعت امتناع می‌کردند، با زور و خشونت بیعت گرفته می‌شد، چنان‌که مسلم بن عقبه مرّی در سال 63 ق از مردم مدینه برای یزید بن معاویه، بیعت گرفت.

ج) حکومت، به نیرومندترین تیره‌های قرشیِ رقیبِ بنی‌هاشم ؛ یعنی خاندان اموی منقل شد ؛ همان‌هایی که از آغاز فتوحات اسلامی در شام گردآمده و با قبیله کلبِ یمنی که پیش از اسلام درآن‌جا ساکن بودند، در هم آمیختند و با ازدواج با آنان، پیوندشان استوارتر گشت.[2] عثمان بن عفان با نائله کلبی دختر فرافصه ازدواج کرد و پیش از او پسرعمویش سعید بن عاص با هند خواهر نائله ازدواج کرده بود. سپس معاویة بن ابی‌سفیان با میسون دختر بحدل کلبی ازدواج کرد که حاصل این پیوند، فرزندش یزید بود. هم‌چنین مروان بن حکم، لیلی کلبی دختر زبّان را به همسری برگزید که برایش عبدالعزیز را به دنیا آورد. مروان نیز با قطّیه دختر بشر بن عامر کلبی‌ازدواج کرد که حاصل آن پسرش بشر بود.[3] بدین ترتیب قبایل کلبی به واسطه خویشاوندی سببی، با امویان ارتباط استواری یافتند و قدرتی سیاسی را به وجود آوردند که تا اواخر دوران امویان، پشتیبان دولت آنان بود.

د) پیدایش دوره‌ای از استقرار و ثبات سیاسی در دولت اسلامی، حدود ربع قرن به طول انجامید و فرصتی به دست داد تا مناطق فتح شده دوران خلفای راشدین، در جامعه اسلامی و در چارچوب حکومت اسلامی جای گیرد.

ه ) نظام خلافت، مشابهت بی‌مانندی با نظام پادشاهی و امپراتوری سزاری پیدا کرد و از این رو صفت دنیوی بودن، بر صفت دینیِ خلافت غالب شد و دولت از سیستم اداری و مالی امپراتوری‌های ایران و بیزانس پیروی کرد.

در عرصه اقتصاد

86 ـ تغییر راه‌های تجاری به بندرهای شام و مصر، بخصوص پس از نبرد «ذات الصواری» در سال 34 ق و نابود شدن ناوگان دریایی بیزانس بود و در نتیجه شرق دریای مدیترانه به دریای عرب مبدل شد.

در مبانی حکم‌رانی

87 ـ حوادث سیاسی که در ارتباط با مسئله خلافت روی داده بود، دیدگاه‌هایی به وجود آورد که بر اساس آن، آرایی با هویت سیاسی شکل گرفت و به سرعت به مذاهب دینی تبدیل شد. این مذاهب به مبانی حکم‌رانی پرداخته و براساس دیدگاه خود، مبانی آن را تبیین کردند و حکومتی را که براساس آن مبانی شکل گرفته باشد شایسته دانستند. این دیدگاه‌ها در چهار مذهب شیعه، ( 82 (خوارج، مرجئه و اهل سنت تبلور یافته، به شرح زیر است:

1 ـ شیعه

الف) شیعه امامیه (اثنا عشری)

88 ـ مذهب شیعه، در مبانی حکم‌رانی بر این عقیده است که علی‌بن ابی‌طالب سزاوارترین فرد برای جانشینی پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله است. این شایستگی به سبب خویشاوندی یا ارث نبود، زیرا حق خویشاوندان در به ارث بردن زعامت نزد عرب‌ها جایگاهی نداشت، تا چه رسد که اسلام آن را به رسمیت شناخته باشد، بلکه از آن جهت که او برترین صحابی و از اصحاب قدیم پیامبر است و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله هنگامی که او را سرپرست و ولی مسلمانان معرفی کرد، بر این برتری تأکید فرمود. امام طبرانی در این مورد نقل می‌کند: پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در سال دهم هجری در بازگشت از حجة الوداع، اصحاب و یاران خود را در غدیر خم فرا خواند و فرمود: «من کنت مولاه فعلیّ مولاه. اللهم وال من والاه وعاد من عاداه وانصر من نصره واخذل من خذله[4] ؛ هر کس که من مولای اویم، علی مولای اوست. پروردگارا! دوستانش را دوست بدار و دشمنانش را دشمن بدار. یارانش را یاری کن و آنانی را که خوارش می‌شمارند خوار شمار».

شیعه بر آن است که این حدیث، نص صریحی بر نصب علی به جانشینی پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و این انتخاب به سفارش خداوند متعال بوده است. به این ترتیب که هنگام فراغتِ پیامبر از حجة الوداع، فرمان الهی مبنی بر اعلام نصب علی به جانشینی پیامبر طی این آیه نازل شد: « یا ایها الرسول بلّغ ما انزل الیک من ربک و ان لم تفعل فما بلغت رسالته»[5].و[6] هم‌چنین شیعیان به آیات دیگری از قرآن برای اثبات خلافت بلافصل علی استناد می‌کنند.[7]

براین اساس ابوبکر، عمر و عثمان هر سه متجاوز به حق علی و غاصب حق او به شمار می‌روند و نیز این حقِ مسلّم علی، در فرزندان او، از همسرش فاطمه، دختر پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله استمرار پیدا می‌کند. بنابراین، خلافت (یا امامت) از نظر آنان آن‌گونه که شهرستانی و ابن‌خلدون تفسیر می‌کنند: «از مصالح عمومی که به نظر عموم واگذار شده باشد نیست تا آنان بتوانند امام یا خلیفه را تعیین کنند، بلکه مسئله‌ای بنیادی و از ارکان دین و اساس اسلام است و پیامبر نمی‌تواند آن را سهل انگاشته و به امت بسپارد، بلکه بر اوست برای امت، امام معصومی که از گناه بزرگ و کوچک دور باشد، تعیین کند».[8]

منشأ این عصمت از آن‌جاست که علی را وصی پیامبر و مخزن علم او بدانیم و این که حضرت رسول او را با بارزترین صفات خاص خود ؛ یعنی «قضاوت» وصف کرد و فرمود: «اقضاکم علی ؛ داناترین شما در امر قضاوت علی است» و قضاوت با تمام علوم مرتبط با شریعت پیوند دارد. بدین ترتیب علی بر هر آن‌چه با شریعت مرتبط است، احاطه دارد و علم او ودیعه نبوی است و بدین وسیله رسالتی که

[1] . صبح الاعشی، ج 9، ص 280.

[2] . قبیله کلب در دومة الجندل، تبوک، اطراف شام و وادی القری مسکن داشته و بر واحه‌ها و سرچشمه‌های حوران و جنوب آن مسلط بود. آنان (کلبیان) مجد و شوکت غسانیان را به ارث برده، به جای آنان بر ساکنان شام سروری داشتند. ارتباط میان آنان با قریش در سفرهای تابستانه قبل از اسلام برقرار شده بود.

[3] . زبیری، نسب قریش، ص 127، 160 و 161.

[4] . این حدیث را احمد بن حنبل در مسند خود آورده است، هم‌چنین نسائی آن را با عبارتی دیگر نقل کرده است.

[5] . مائده (5) آیه 67 : ای پیامبر، آن‌چه را از پروردگارت بر تو نازل شده است به مردم برسان. اگر چنین نکنی امر رسالت او را ادا نکرده‌ای.

[6] . محمد حسین آل کاشف الغطاء، اصل الشیعه واصولها، ص 66.

[7] . آنان به پانزده آیه قرآن استناد می‌کنند مبنی بر این که پیامبر اکرم علی را به جانشینی خود تعیین کرد. (ر.ک : نظریة الامامة عند الشیعه الاثنی عشریه، ص 176 ـ 200).

[8] . ابن‌خلدون، مقدمه، ص 384 ؛ ملل و نحل، ج 1، ص 146.