46 . سیوطی، تاریخ الخلفاء، ص 83 .

47 . تاریخ طبری، ج 4، ص 199 ـ 200.

48 . ماوردی، الاحکام السلطانیه، ص 10 ؛ ابویعلی، الاحکام السلطانیه، ص 9.

49 . تاریخ طبری، ج 4، ص 193.

50 . تاریخ طبری، ج 4، ص 85 ـ 87 .

51 . همان، ص 239.

52 . تاریخ طبری، ج 4، ص 228 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج 3، ص 65.

53 . تاریخ طبری، ج 4، ص 229 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج 3، ص 66.

54 . عبدالرحمان، همسر ام‌کلثوم، دختر عتبة بن ربیعة است که از جانب مادر خواهر عثمان بود (نک : تاریخ طبری، ج 4، ص 234).

55 . همان، ج 3، ص 230.

56 . تاریخ طبری، ج 4، ص 231 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج 3، ص 68 ـ 69.

57 . طبری، ج 4، ص 231 ، 237.

58 . همان، ص 233. .

59 . همان ، ص 233 ـ 238 ؛ (سوره فتح (48) آیه 10) : و هر که بیعت را بشکند، به زیان خود شکسته است و هر که بدان بیعت که با خدا بسته است، وفا کند، او را مزدی عظیم دهد.

60 . تاریخ طبری، ج 4، ص 238 ـ 239.

61 . همان، ص 234 و 239.

62 . الملل والنحل، ج 1، ص 155.

63 . ماوردی، الاحکام السلطانیه، ص 6.

64 . خلاصه این حادثه آن‌چنان‌که کتاب‌های سیره روایت می‌کنند، چنین است : عایشه در جنگ بنی‌المصطلق (سال ششم هجری) همراه پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بود. با پیروزی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله جنگ پایان یافت و گروه پیروز با غنایم به مدینه بازگشت. عایشه نیز سوار بر شتری با دیگران برمی‌گشت. در میان راه برای قضای حاجت از شتر پایین آمد تا دوباره به حرکت ادامه دهد. گردنبندی را که بر گردن داشت گم کرد و دوباره به همان‌جایی که فرود آمده بود بازگشت و آن را یافت، اما کاروان از او دور شده بود. صفوان بن معطل، یکی از کسانی که در جنگ شرکت داشت، به او برخورد کرد. عایشه داستان را به او گفت. و او عایشه را به کاروان رساند. خبر این ماجرا پخش شد و منافقان سخنان ناروایی درباره او بر زبان آوردند. پیامبر در این باره با اسامة بن زید ( 90) مشورت کرد. او از عایشه به نیکی یاد کرد، اما وقتی با علی بن ابی‌طالب مشورت کرد، علی به طلاق او توصیه کرد و گفت : چون او در میان زنان بسیار است.

پیامبر پس از آن در این خصوص از «بریرة» کنیز عایشه پرسید. او نیز از عایشه به نیکی یاد کرد. علی برخاست وآن کنیزک را به سختی زد ( 91) و به او گفت : به رسول خدا حقیقت را بگو، اما او سخنش را تکرار کرد و گفت : جز نیکی درباره او هیچ نمی‌دانم. این آیه نیز در برائت عایشه نازل شد : ( 92) « ان الذین جاؤوا بالافک عصبة منکم لاتحسبوه شراً لکم بل هو خیر لکم لکل امرئ منهم ما اکتسب من الاثم و الذی تولی کبره منهم له عذاب عظیم» ؛ کسانی که آن دروغ بزرگ را ساختند، گروهی از شمایند. مپندارید که شما را در آن شری بود. نه، خیر شما در آن بود. هر مردی از آنها بدان اندازه از گناه مرتکب شده است به کیفر رسد، و از میان آنها آن که بیشترین این بهتان را به عهده دارد به عذابی بزرگ گرفتار می‌آید (سوره نور (24) آیه 11).

مفسران گفته‌اند : مراد از این بخش آیه « والذی تولی کبره منهم له عذاب عظیم» همانا عبدالله بن ابی سلول و نیز گفته شده حسّان بن ثابت است، زیرا آنان سخنان ناروایی را در حق عایشه اشاعه می‌دادند (ر.ک : تاریخ ابن اثیر، ج 2، ص 195 ـ 198 ؛ تفسیر ابن‌کثیر، ج 5، ص 61 به بعد ؛ سیره ابن‌هشام، ج 4، ص 97 ـ 101 ؛ تاریخ طبری، ج 2، ص 610 ـ 619).

65 . تاریخ طبری، ج 4، ص 438 ـ 439 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج 3، ص 196 ـ 197.

66 . تاریخ طبری، ج 4، ص 442 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج 3، ص 201.

67 . النجوم الزاهره، ج 1، ص 63 ؛ سیر اعلام النبلاء، ج 3، ص 21.

68 . تاریخ ابن اثیر، ج 3، ص 275.

69 . البدایة والنهایه ، ج 7، ص 134 ؛ النجوم الزاهره، ج 1، ص 63 و 64.

70 . تاریخ طبری، ج 4، ص 560 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج 3، ص 274 و 275.

71 . تاریخ طبری، ج 4، ص 560 و 561 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج 3، ص 275 ؛ اخبار الطوال، ص 157 و 158.

72 . اخبار الطوال، ص 162.

73 . تاریخ طبری، ج 4، ص 563 ؛ همان، ج 5، ص 5 ـ 93 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج 3، ص 349 ـ 376.

74 . تاریخ طبری، ج 5، ص 64 ـ 93 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج 3، ص 334 ـ 341.

75 . تاریخ طبری، ج 5، ص 158 ـ 160 ؛ یعقوبی، ج 2، ص 214 ؛ اخبار الطوال، ص 216 ـ 218 ؛ ابن‌عبدالبرّ، الاستیعاب، ج 1، ص 385.

76 . به نقل برخی از مورخان امام حسن به دست همسرش جعده دختر قیس بن اشعث و به تحریک معاویه مسموم شد. معاویه به این زن وعده پرداخت صدهزار درهم و ازدواج با پسرش یزید را داد. هنگامی که جعده نقشه خود را عملی کرد از معاویه خواست تا به عهد خود وفا کند. معاویه برای او صدهزار درهم فرستاد و گفت : ما یزید را دوست داریم، وگرنه به وعده‌مان مبنی بر ازدواج تو با او وفا می‌کردیم (مروج الذهب، ج 2، ص 427 ؛ سیوطی، تاریخ الخلفاء، ص 192 ؛ اُسد الغابه، ج 2، ص 15 ؛ ابن‌قتیبه، المعارف، ص 212 ؛ مآثر الانافه فی معالم الخلافه، ج 1، ص 106).

77 . درباره تبدیل خلافت به سلطنت موروثی، برخی از مورخان به حدیثی اشاره می‌کنند که سیره‌نویسان از پیامبر اکرم 9 نقل کرده‌اند، حدیث این است : الخلافة فی امتی ثلاثون سنة ثم ملک بعد ذلک ؛ خلافت در امت من سی سال است و پس از آن نوبت به سلطنت می‌رسد (الجامع للاصول فی حدیث الرسول، ج 3، ص 41).

سی سالی که حدیث به آن اشاره می‌کند مدت خلافت خلفای راشدین است، به این ترتیب که دو سال خلافت ابوبکر، یازده سال خلافت عمر، سیزده سال خلافت عثمان و چهار سال خلافت علی. مجموع این مدت سی سال است ( 93) (مآثر الانافة فی معالم الخلافه، ج 1، ص 108).

78 . صبح الاعشی، ج 9، ص 280.

79 . قبیله کلب در دومة الجندل، تبوک، اطراف شام و وادی القری مسکن داشته و بر واحه‌ها و سرچشمه‌های حوران و جنوب آن مسلط بود. آنان (کلبیان) مجد و شوکت غسانیان را به ارث برده، به جای آنان بر ساکنان شام سروری داشتند. ارتباط میان آنان با قریش در سفرهای تابستانه قبل از اسلام برقرار شده بود.

80 . زبیری، نسب قریش، ص 127، 160 و 161.

81 . این حدیث را احمد بن حنبل در مسند خود آورده است، هم‌چنین نسائی آن را با عبارتی دیگر نقل کرده است.

82 . مائده (5) آیه 67 : ای پیامبر، آن‌چه را از پروردگارت بر تو نازل شده است به مردم برسان. اگر چنین نکنی امر رسالت او را ادا نکرده‌ای.

83 . محمد حسین آل کاشف الغطاء، اصل الشیعه واصولها، ص 66.

84 . آنان به پانزده آیه قرآن استناد می‌کنند مبنی بر این که پیامبر اکرم علی را به جانشینی خود تعیین کرد. (ر.ک : نظریة الامامة عند الشیعه الاثنی عشریه، ص 176 ـ 200).

85 . ابن‌خلدون، مقدمه، ص 384 ؛ ملل و نحل، ج 1، ص 146.

86 . نظریة الامامه، ص 116.

87 . همان، ص 311 ؛ محمدرضا مظفر، عقائد الامامیه، ص 59.

88 . نظریة الامامه، ص 311 ؛ اصل الشیعه واصولها، ص 69.

89 . اصل الشیعه واصولها، ص 65.