90 . شهرستانی، الملل والنحل، ج 1، ص 154 ـ 156.

91 . این شخص، نامش کیسان و کنیه‌اش ابوعمره بود. مختار را در رفتن به عراق همراهی کرد و هنگامی که مختار بر کوفه چیره شد او را رئیس شرطه کرد و به او دستور داد هر یک از قاتلان حسین را که یافت، بکشد و خانه‌اش را ویران کند، او نیز چنین کرد (نک : دینوری، اخبار الطوال، ص 292).

92 . شهرستانی، الملل والنحل، ج 1، ص 149.

93 . همان، ص 150.

94 . ر.ک : سرگذشت اسماعیل بن جعفر صادق در میان درگذشتگان سال 143 ق .

95 . شهرستانی، الملل والنحل، ج 1، ص 191 ـ 198.

96 . ر.ک : سرگذشت : عبدالله بن سبأ، بیان بن سمعان نهدی، ابومنصور، مغیرة بن سعید عجلی و ابوالخطاب، محمد بن ابی‌زینب اسدی، در میان درگذشتگان سال‌های 37، 72، 119 و 143.

97 . شهرستانی، الملل والنحل، ج 1، ص 173، 176، 178 و 179 ؛ الفرق بین الفرق، ص 220 ـ 250.

98 . کهف (18) آیه 88 : و اما هر کس که ایمان آورده و کارهای شایسته کند... .

99 . رعد (13) آیه 29 : کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته کرده‌اند... .

100 . حجرات (49) آیه 13 : هر آینه گرامی‌ترین شما نزد خدا پرهیزکارترین شماست.

101 . نحل (16) آیه 90 : خدا شما را به عدل و احسان و... فرمان می‌دهد.

102 . از این رو بود که آنان عبدالله بن خباب بن ارتّ، صحابی پیامبر اکرم را به دلیل آن که ادعای آنان را درمورد عثمان و علی قبول نداشت، سربریدند و شکم همسرش را ـ که در آستانه وضع حمل بود ـ پاره کردند و همراه با آنان زن‌های بسیاری از قبیله طی را کشتند (نک : تاریخ طبری، ج 5، ص 81 ـ 83 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج 3، ص 341 و 342 ؛ مبرّد الکامل، ج 2، ص 143 ؛ اُسد الغابه، ج 3، ص 222).

103 . درمورد سرگذشت این افراد، ر.ک : درگذشتگان سال‌های 65، 69، 84 و 86 .

104 . توبه (9) آیه 105 : و گروهی دیگر به مشیت خداوند واگذاشته شده‌اند که یا عذابشان می‌کند یا توبه‌شان را می‌پذیرد و خدا دانا و حکیم است.

105 . شهرستانی، الملل والنحل، ج 1، ص 146 ؛ ابوزهره، المذاهب الاسلامیه، ص 205 ؛ مروج الذهب، ج 3، ص 224.

106 . ماوردی، الاحکام السلطانیه، ص 6، 7 و 10 ؛ ابویعلی، الاحکام السلطانیه، ص 4 و 9 ؛ صبح الأعشی، ج 9، ص 279 ؛ مآثر الانافة فی معالم الخلافه، ج 1، ص 39 به بعد.

107 . ماوردی، الاحکام السلطانیه، ص 9 و 13 ؛ منابع پیشین.

108 . منابع پیشین.

109 . ماوردی، الاحکام السلطانیه، ص 9 و 13 ؛ منابع پیشین .

110 . این سنت در مورد دو خلیفه، یزید بن عبدالملک بن مروان و مروان بن محمد، آخرین خلیفه‌بنی‌امیه رعایت نشد. مادر یزید شاهزاده‌ای پارسی به نام «شاه آفرید» دختر فیروز فرزند یزدگرد، آخرین پادشاه ساسانیان بود (تاریخ طبری، ج 7، ص 298).

قتیبة بن مسلم، امیر خراسان در ماوراء النهر بر دو دختر فیروز دست یافت وآن دو را نزد حجاج ثقفی، امیر عراق و ناحیه‌شرق فرستاد. حجاج نیز یکی از آن دو ؛ یعنی شاه آفرید را نزد خلیفه، ولید بن عبدالملک فرستاد و او یزید را برای خلیفه به دنیا آورد و از این رو بود که یزید مباهات می‌کرد و می‌گفت :

انا ابن کسری وجدی مروان و قیصر جدی و جدی خاقان

من پسر کسرا (خسرو، پادشاه ایران) هستم و پدربزرگم مروان است و قیصر و خاقان جدم است بدین ترتیب که مادر فیروز بن یزدگرد، دختر شیرویه پسر خسرو پرویز و مادر شیرویه دختر خاقان، سلطان ترک بود، اما مادر مروان بن محمد، کرد و در خدمت ابراهیم بن اشتر سردار سپاه مختار ثقفی

بود و هنگامی که ابراهیم در سال 71 ق در واقعه «دیرالجاثلیق» کشته شد، محمد بن مروان بر کنیز ابراهیم دست یافت و او نیز مروان را برایش بزاد (نک : تاریخ طبری، ج 7، ص 442 ؛ النجوم الزاهره، ج 1، ص 299 ـ 300 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج 5، ص 360).

111 . دلیل پرداختن موالی به فراگیری دانش آن بود که عرب‌ها در دوران امویان دارای سروری و قدرت بودند و به فتوحات مشغول و این کار، آنان را از اشتغال به علم و تحقیق و تعمق بازداشته بود. موالی که فراغتی احساس کرده بودند وقت خود را صرف تحصیل علم و تحقیق کردند و بدین گونه به افتخار شناخت، نایل و بر اندیشه عربی ـ اسلامی چیره شدند. موالی از فرهنگ‌های پیشرفته‌ای که بدان وابسته بودند نیز تأثیر پذیرفتند. آنان در دوران پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و اصحابش ملازم مجالس آنان بودند و از پیامبر اکرم و اصحاب ایشان کسب علم می‌کردند و تابعین غیر عرب نیز از این دانشمندان استفاده کردند. به همین جهت موالی در دوران اموی و حتی برخی ازآنان در دوران عباسی، پیشوایان فقه، حدیث و تفسیر بودند و از فقیهان پیشرو آن عصر به شمار می‌رفتند.

برخی از فقیهان موالی در مدینه عبارت بودند از : زید بن اسلم، محمد بن منکدر و نافع، مولای عبدالله بن عمر. از فقیهان موالی در مکه می‌توان اینان را نام برد : عطاء بن ابی‌رباح، مجاهدبن جبر، سعید بن جبیر، سلیمان بن بشار و عطاء بن یسار.

معروف‌ترین فقیهان غیر عربِ عراق عبارت بودند از : ربیعة‌بن‌ابی عبدالرحمان فروخ، معروف به ربیعة الرای، محمد بن سیرین و ابوحنیفه، نعمان بن ثابت.

فقیهان غیر عرب یمن عبارت بودند از : طاووس بن کیسان و پسرش عبدالرحمان و وهب بن منبّه.

ازجمله‌فقیهان‌غیرعربِ‌شام،مکحول‌بن‌ابی‌مسلم،معروف‌به‌مکحول‌شامی‌بود.

فقیه غیر عرب در خراسان، عطاء بن عبدالله خراسانی بود.

از جمله فقیهان غیر عربِ کوفه، حکم بن عتیبه و حماد بن ابی‌مسلم بودند. در مقابل اینان، تنها دو فقیه عرب وجود داشت، ابراهیم نخعی و عامر بن شراحیل شعبی (نک : العقد الفرید، ج 3، ص 415 و 416).

112 . تاریخ طبری، ج 5، ص 298 ؛ همان، ج 7، ص 203 ؛ ابن‌قتیبه، عیون الاخبار، ج 2، ص 34 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج 5، ص 429.

یادداشت‌ها:

94 . مسئله خلافت از آغاز دعوت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله مطرح شد و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بر هیچ موضوعی ـ پس از اصول عقاید ـ به اندازه وصایت و خلافت تأکید نکرد و تا واپسین دم از آن سخن گفت. در غدیر خم نیز با حضور ده‌ها هزار نفر، به امر خداوند خلافت و جانشینی علی علیه‌السلام را پس از خود مطرح کرد.

95 . شیعه منصب امامت را همانند منصب نبوت می‌داند ؛ یعنی همان‌طوری‌که تعیین پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بر خداوند حکیم لازم است تعیین امام و حافظ و مبیّن احکام نیز بر او لازم است و شورا از نظر اسلام در اموری است که به خود مردم واگذار شده است و نصّی در آن باره نرسیده باشد، اما امر وصایت و خلافت جزء امور مشورتی نیست و در پاورقی پیش گفتیم که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله علی علیه‌السلام را به امامت و خلافت پس از خود تعیین کرد.

96 . در روایات بسیاری از اهل سنت آمده است که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله فرمود: خلافت پس از من در دوازده تن است که همگی آنان از قریش هستند. این تعیین تنها بر امامان و پیشوایان شیعه منطبق است و کوشش‌های اهل سنت برای تطبیق آن بر خلفا ناموفق بوده است. مؤلف محترم به حدیثی که در متن آمده اکتفا کرده و از دیگر احادیث چشم پوشیده است (نک: التاج، ج 3، ص 40 ؛ صحیح مسلم، ج 3، ص 1452 ؛ مسند احمد، ج 5، ص 90 ؛ سید مرتضی فیروز آبادی، فضایل الخمسه، ج 2، ص 23 و منتخب الاثر، ص 10).

97 . با قطع نظر از نصّ در تعیین خلیفه جمیع امتیازها جز علم و تقوا و شایستگی ساقط است و علی علیه‌السلام به اعتراف دانشمندان اهل سنت و حتی خلفا و