دگرگونی‌هایی که در زمان دو خلیفه، در سنت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به وجود آمده بود نمی‌توانست شرط عمل به سیره دو خلیفه قبل را بپذیرد.

119 . امام علیه‌السلام برخورد عبدالرحمان بن عوف را در مطرح کردن سیره شیخین خدعه و فریب دانست و یعقوبی از حضرتش نقل کرده که: ابن‌عوف با این شرط می‌خواست خلافت را از او منصرف کند (نک: تاریخ یعقوبی، ج 2، ص 162).

120 . این‌که عبدالرحمان نظر تمام طبقات را جویا شده باشد و همه آنان تمایل به عثمان داشته‌اند، جای درنگ است. ابن‌ابی‌الحدید مردم آن روزگار را به چهار دسته تقسیم کرده است:

ـ قریش جز بنی‌هاشم تمایل به عثمان داشتند ؛

ـ گروه اکثریت انصار که تمایل به علی علیه‌السلام داشتند ؛

ـ گروه اقلیت انصار که گرایششان به عثمان بود ؛

ـ گروه دیگری که نظر خاص به علی علیه‌السلام یا عثمان نداشتند (ر. ک: شرح نهج البلاغه، ج 9، ص 52).

121 . بی‌تردید یکی از روش‌های انتخاب برتر در تفکر اسلامی، شور و هم‌اندیشی است که در قرآن بر آن صحه گذارده شد، اما آن‌چه محل تأمل و نقد است یکی آن است که آیا همه چیز را می‌توان به شور گذاشت؟ و دیگر این که چه کسانی باید عضو شورا باشند؟ عمل عمر در ابداع یک روش برای انتخاب خلیفه، از هر دو جهت محل انتقاد متشرعان و عقلا است. جالب آن که با همه اصرار بر شرعی و عقلانی دانستن روش گزینش خلیفه، هرگز در میان خود اهل سنت الگوی عمل واقع نشد و نظریه پردازان و فیلسوفان سیاسی نیز بدان توجهی نکرده‌اند.

122 . طلحه و زبیر نیز همچون دیگر صحابی رسول خدا، در آزمون مال و مقام، چندان سرافراز بیرون نیامدند و در بیعت با علی علیه‌السلام دچار تناقض انتخاب حق و دنیا شده و در نهایت به راهی در افتادند که مایه عبرت هر انسانی است.

123 . داستان افک در تاریخ خود محل بحث و تأمل است و بدبینی عایشه به علی علیه‌السلام که به دشمنی و ستیزه انجامید پیش‌تر به این قضیه برمی‌گردد که برای هر محققی روشن است (ر.ک: علامه سید مرتضی عسگری، نقش عایشه در تاریخ اسلام ؛ جعفر مرتضی عاملی، حدیث الافک).

124 . داستان مشورت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله با اسامة بن زید که در کتب تاریخی و تفسیری اهل سنت آمده است چندان با داده‌های تاریخی سازگار نیست، چرا که واقعه افک به گفته مؤلف در سال ششم هجری و به قولی در سال چهارم هجری رخ داده (ر. ک: مروج الذهب، ج 1، ص 582) که در این زمان اسامه کمتر از دوازده یا ده سال داشته است. مشورت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله با نوجوانی در سن پایین آن هم در موضوعی حساس، توجیه‌ناپذیر است.

125 . استناد مورخان و محدثان در نقل داستان افک به روایاتی است که همه آنها به خود عایشه برمی‌گردد و در تفسیر فخر رازی ضمن تفسیر آیه افک و بیان شأن نزول آن، هیچ‌گونه اشاره‌ای به اینکه علی علیه‌السلام بریره را زده باشد نشده است. و گویا عایشه با نقل داستان افک به این صورت می‌خواهد دشمنی خود نسبت به علی علیه‌السلام را توجیه کند و بگوید: علی علیه‌السلام با زدن بریره می‌خواست از او بر ضد من اعتراف و اقرار بگیرد (ر.ک: سیرة المصطفی، ص 488).

126 . برخی شأن نزول آیه را ماریه قبطیه ذکر کرده‌اند (ر.ک: المیزان، ج 15، ص 103 ؛ جعفر مرتضی، حدیث الافک).

127 . مدّعیان خلافت و دشمنان علی علیه‌السلام حضرتش را متّهم می‌کردند که در قتل عثمان دست داشته است در حالی‌که علی علیه‌السلام تا آخرین لحظات از عثمان حمایت کرد و کشتن او را به صلاح امت اسلام نمی‌دانست.

128 . مغیرة بن شعبه که به قول مؤلف از نیرنگ‌بازان و زیرکان عرب است هموست که غلامش فیروز عمر را از پای درآورد (ر.ک: ابن اعثم کوفی، الفتوح، ج 2، ص 83). داستان زندگی مغیره، فرصت‌طلبی و سروری‌جویی او و نیز حضورش در حوادث گوناگون تاریخ صدر اسلام، هر خواننده‌ای را به تردید وا می‌دارد. نقل این جریان از تاریخ طبری سودمند است: که وقتی عثمان خلیفه شد، مغیرة به عبدالرحمان بن عوف به زیرکی گفت: که با این انتخاب، تو حق را برگزیدی! سپس روی به عثمان کرده و گفت: اگر

عبدالرحمان با غیر تو بیعت می‌کرد ما راضی نمی‌شدیم! پاسخ عبدالرحمان به او از طینت مغیره خبر می‌دهد که به تندی به او می‌گوید: ای اعور، تو دروغ می‌گویی، اگر من با غیر عثمان بیعت می‌کردم، تو با او بیعت می‌کردی (ر.ک: تاریخ طبری، ج 4، ص 234). به راستی وی چرا و چگونه هم‌چنان مورد توجه و احترام معاویة بن ابی سفیان قرار دارد؟

129 . عمروعاص که از زیرکان عرب (دهاة العرب) است به گفته مؤلف در تحریک مردم علیه عثمان نقش داشته است، اما معاویه که در پی خون‌خواهی عثمان است پناهگاهی برای او و امثال او می‌شود. کنار هم نهادن مجموعه داده‌های تاریخی، رازهایی را آشکار می‌کند که تنها تعصب وجهل مانع دیدن آن است.

130 . علی علیه‌السلام خود بر داوری غیر ابوموسی ـ که پس از خلع از ولایت کوفه، کینه آن حضرت را به دل داشت ـ پای می‌فشرد و نظر او بر ابن‌عباس یا مالک اشتر بود که مخالفت افرادی چون اشعث بن قیس و دیگران و بهانه‌جویی‌های آنان، علی علیه‌السلام را به پذیرش ابوموسی واداشتند (ر.ک: نصر بن مزاحم منقری، وقعة صفین، ص 449).

131 . تشیع در زمان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله توسط آن حضرت پایه‌ریزی شد و کسانی از صحابه بودند که در زمان حیات حضرتش به نام شیعه علی علیه‌السلام شناخته می‌شدند (نک: جعفر سبحانی، بحوث فی الملل والنحل، ج 6، ص 83).

132 . برای آگاهی از فلسفه وانگیزه صلح امام حسن علیه‌السلام و شرایط قرارداد صلح، ر.ک: کتاب نفیس صلح الحسن نوشته علامه شیخ راضی آل یاسین و یا ترجمه آن صلح امام حسن به قلم آیة الله سید علی خامنه‌ای مراجعه شود.

133 . جعل چنین روایاتی که توجیه‌گر عمل حکومت‌گران بود ، در عصر امویان سفیانی، امری شایع بود. اصرار امویان مروانی و نیز عباسیان بر «خلیفه» بودن و تلاش در حفظ جریان خلافت، ناقض این حدیث است.

134 . یعنی آن‌چه پیش از این به عنوان حق مردم شناخته می‌شد و خلیفگان موظف به ادای آن بودند، به صورت تکلیفی برای آنان درآمد که می‌بایست در مقابل حق حکومت‌گران، نه تکلیفشان بپردازند.

135 . بنیانگذار تشیع شخص رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بود و تشیع از آغاز، عقیده دینی بوده است و طبق احادیث فراوانی که از اهل سنت در دست داریم، شخص پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله این نام را بر پیروان علی علیه‌السلام گذاشته است (نک: اصل الشیعه واصولها، ص 184).

136 . مشهور میان متکلمان و محدثان شیعه این است که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و امامان علیه‌السلام از هرگونه سهو و نسیانی مصون هستند.

137 . شیعه هرگز منکران امامت را مشرک نمی‌داند و کسی را که به توحید و نبوت رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و معاد اعتقاد دارد، مشمول تمام احکام اسلام می‌داند. (ر.ک: اصل الشیعه واصولها، ص 213).

138 . برای آگاهی از میزان صحت چنین نسبتی به زید (ر.ک: اعیان الشیعه، ج 7، ص 114 ؛ رسول جعفریان، تاریخ سیاسی اسلام، ج 2، ص 670).

139 . برای تحقیق در این زمینه که اصطلاح «رافضه» به چه گروه‌هایی اطلاق شده است و علت نام‌گذاری آن و انگیزه کسانی که این لقب را به شیعیان داده‌اند (ر.ک: بحوث فی الملل والنحل، ج 7، ص 303 ؛ حسین کریمان، سیره و قیام زید بن علی، ص 203 ؛ تاریخ سیاسی اسلام، ج 2، ص 672 ؛ الغدیر، ج 3، ص 74).

140 . بسیاری از پژوهشگران انتساب مختار به فرقه کیسانیه را رد می‌کنند و تهمت‌های ناروایی را که به او زده‌اند، ساخته دشمنان اهل بیت علیه‌السلام می‌دانند. روایات بسیاری در ستایش مختار از اهل بیت وارد شده است (نک: الغدیر، ج 2، ص 343 ؛ معجم رجال الحدیث، ج 18، ص 100).

141 . محققان، عبدالله بن سبأ را شخصیت افسانه‌ای و ساخته ذهن دشمنان شیعه می‌دانند (نک: مرتضی عسگری، عبدالله سبأ و احمد الوائلی، هویة التشیع، ص 129).

142 . استناد و اعتماد مؤلف به برخی منابع، گاه وی را به داوری‌های غیرواقعی می‌کشاند چنان‌که درباره سعید بن جبیر دچار چنین خطایی شده است (برای آشنایی بیشتر، ر.ک: اعیان‌الشیعه، ج 7، ص 234 ؛ قاموس‌الرجال، ج 5، ص 85).