4 .روند فتوحات اسلامی

102 ـ سیاست فتوحات اسلامی اساساً مبتنی بر نشر و گسترش دین جدید در جهان بود تا جای ادیان پیشین را گرفته، همه مردم را بر محور اعتقاد واحد مبتنی بر یکتاپرستی، عدالت و برابری میان مردم، گرد آورد و از این راه، امنیت و صلح عمومی بر جامعه حاکم شود. خداوند برای این کار عرب را برگزید و از میان آنان پیامبرش را انتخاب کرد تا بار سنگین این رسالت را به دوش گیرد. نخستین چیزی که پیامبر، عرب را بدان فرا خواند جهاد بود و کوشید تا با دعوت به جهاد با نفس، آلودگی‌های جاهلی آنان را بزداید و نفوسی پاک بپرورد تا الگویی در رفتار وعمل باشند. آن‌گاه آنان را به پیکار با ملت‌های همسایه برای گسترش اسلام در دیارشان فرا خواند. او توانست طی بیست سال از زندگانی خود، عرب را از ملتی که در محدوده‌ای تنگ و بسته می‌زیست، به امتی مبدل سازد که در جهانی بیکران، پویش آغاز کند و نیروی پراکنده آنان را که در جنگ‌های داخلی و قبیله‌ای به هدر می‌رفت، به توانی حیرت‌انگیز دگرگون کند تا بدان‌جا که در کمتر از سی سال توانستند با نیروی ایمان به آیین جدید به دو امپراتوری بزرگ آن زمان که در پیش از نامشان در هراس بودند، بتازند. و سرزمین‌هایشان را درنوردند.

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله ، خود با ارسال دسته‌های نظامی به مرزهای شام برای سنجیدن توان نظامی رومیان، سیاست فتح را پیش گرفت وآخرین حرکت حضرت در این زمینه، آماده کردن سپاهی به فرماندهی اسامة بن زید بود. تا آن را به «بلقاء» بفرستد، لیکن آن حضرت، اندکی پیش از حرکت سپاه، رحلت فرمود. ابوبکر پس از رسیدن به خلافت، آن سپاه را گسیل داشت که با غنایمی بازگشت.

پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله به هنگام اعزام سپاهیان و گروه‌های جنگی، بدانان می‌فرمود که هدف از جهاد به دست آوردن غنایم مادی نیست، بلکه مقصود گسترش اسلام و بیان اهداف و خوبی‌های آن از طریق رفتار و کردار مجاهدان است و گاه پیش از حرکتشان می‌گفت: «با مردم درآمیزید و به مدارا رفتار کنید و پیش از فراخوانی آنان به اسلام، حمله نکنید و این که اگر مردم مناطق فتح شده را به عنوان مسلمان نزد من آورید، به مراتب خوشایندتر از آن است که مردان را کشته و زنان و فرزندانشان را به اسارت بیاورید».[1]

فتوحات اسلامی در دوران خلفای راشدین

103 ـ ابوبکر پس از آن که آتش عصیانِ کسانی را که زکات را نپرداختند، فرو نشاند و با مرتدان، کارزار کرد ( 143) و اسلام سراسر

شبه‌جزیره را فرا گرفت، به اجرای سیاست پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله در مورد

گسترش اسلام در خارج از شبه جزیره عربستان پرداخت. در این راستا لشکر مسلمانان را به دو جبهه عراق، به فرماندهی خالد بن ولید، و شام، به فرماندهی ابوعبیده جراح، اعزام کرد. در این جبهه یزید بن ابوسفیان و برادرش معاویه و شرحبیل بن حسنه و عمرو بن عاص نیز با او همراه بودند. با فتح بخش جنوبی عراق، ابوبکر خالد بن ولید را فرمان داد تا با بخشی از سپاهیان خود برای یاری ابوعبیده جراح به شام برود و اندکی پس از درگذشت ابوبکر (پس از واقعه یرموک در سال 13 ق) شام نیز فتح شد.

104 ـ در دوره خلافت عمر بن خطاب (13 ـ 23 ق) معاویه با رومیان جنگید و تا عموریه پیش رفت. ناحیه جزیره، ارمنستان و آذربایجان فتح شد و مسلمانان با فرماندهی عیاض بن غنم بر «دربندِ» داغستان واقع بر کرانه دریاچه خزر مسلط شدند. مصر به دست عمرو بن عاص فتح شد و دامنه فتوحات اسلامی در سرزمین‌های ساحلی لیبی (طرابلس و برقه) امتداد یافت. فرماندهی سپاه اسلام را در عراق سعد بن ابی‌وقاص عهده‌دار شد. وی باقی مانده عراق را پس از نبرد قادسیه (سال 14 ق) فتح کرد. در همین نبرد، سپاه ایران شکست خورد و فرمانده آن کشته شد. مسلمانان مرزهای ایران زمین را درنوردیدند، خراسان، اهواز و فارس را فتح کردند. دامنه این فتوحات در جنوب، تا مکران و سند، در شرق، تا سیستان (افغانستان) امتداد یافت.

105 ـ در دوران خلافت عثمان (23 ـ 35 ق) خراسان، ارمنستان و آذربایجان که پس از شورش‌هایی که درآن‌جا به وقوع پیوسته بود، مجدداً فتح شد و ری، همدان، طبرستان و گرگان نیز به آنها ملحق شدند و بدین ترتیب فتح ایران کامل گشت.

در سرزمین شام و پس از واقعه یرموک تعداد اندکی از دژهای بیزانسی در برخی از مناطق فلسطین و ساحل دریای مدیترانه باقی مانده بود که توسط معاویه بن ابی‌سفیان فتح شد. پیش از آن، عمر بن خطاب او را به جای برادرش زید که بر اثر طاعون «عمواس» در سال 18 ق درگذشت، به امارت شام گمارده بود.

معاویه در جبهه روم برای ادامه پیکار با رومیان شیوه نبرد تابستانی ـ زمستانی را طراحی کرد و در سال 27 ق به قسطنطنیه رسید، آن‌جا را محاصره کرد و در عکّا مرکزی برای ساخت کشتی فراهم کرد. نخستین ناوگان عربی در آن‌جا به وجود آمد که اولین کارش تسلط بر «جزیره قبرس» و «جزیره ارواد» بود و در نبرد «ذات الصواری» در سال 34 ق ناوگان امپراتوری بیزانس توسط همین ناوگان نابود شد و شرق دریای مدیترانه پس از آن، دریایی عربی شد.

فتوحات اسلامی در مصر به فرماندهی عبدالله بن سعد بن ابی‌سرح که عثمان او را پس از عزل عمرو بن عاص بر آن خطه گماشته

[1] . اُسد الغابه، ج 1، ص 464.