بود، به سمت افریقا گسترش یافت و مسلمانان بر سپاه رومیان به فرماندهی گریگوریوس (Grogorias) پیروز شدند. آنان «سبیطله» را که گرگوریوس آن را پایتخت خود قرار داده بود، تسخیر کردند. پس از این نبرد بود که دروازه‌های مغرب بر مسلمانان گشوده شد.

(106) ـ در روزگار خلافت علی بن ابی‌طالب، فتوحات اسلامی متوقف شد، جز رخنه‌ای که در ناحیه سند صورت پذیرفت. این ایستایی به سبب آشوب‌هایی بود که در روزگار او بر پا و منجر به قتل او شد.

فتوحات در دوره امویان

107 ـ در عهد معاویة بن ابی‌سفیان (41 ـ 60 ق) فتوحات اسلامی هم‌چنان رو به افزایش نهاد و از ناحیه شرق تا ماوراء النهر کشیده شد و بخارا و سرزمین سغد فتح شد.

و از سوی دیگر، مسلمانان در شمال افریقا پیش رفتند و توسط معاویة بن حدیج، امیر افریقا بر «قابس»، «بنزرت» و «سوسه» چیره شدند و آن‌گاه «قفصه» و «قسطنطنیه» به دست عقبة بن نافع فتح شد. در مشرق، خراسان و سیستان پس از خروج از اطاعت مجدداً تسخیر شدند و حملات نیروهای نبرد تابستانی (صوائف) در جبهه رومیان نیز هم‌چنان ادامه یافت. حملات دریایی بر جزایر «سیسیل» و «رودس» پی در پی صورت گرفت. همین حملات بود که زمینه را برای تسلط بر این جزایر آماده کرد. در سال 48 ق معاویه گروهی را برای کسب اطلاعات به اطراف قسطنطنیه فرستاد تا از موقعیت خط دفاعی بیزانسی‌ها در اطراف پایتخت (قسطنطنیه) با خبر شود. در سال 52 ق معاویه برای نبرد با مدافعان این شهر سپاهی به فرماندهی فرزندش یزید فرستاد و سفیان بن عوف ازدی، فرمانده دریایی را نیز با او همراه کرد. هم‌چنین برای تقویت روحی سپاهیان، ابوایوب انصاری صحابی معروف را با آنان فرستاد که پس از هفت سال محاصره قسطنطنیه بازگشتند. در طول دوران محاصره، ابوایوب درگذشت و او را نزدیک باروهای قسطنطنیه به خاک سپردند.

108 ـ در دوران خلافت یزید بن معاویه (60 ـ 64 ق) فتوحات به پیش‌روی عقبة بن نافع در افریقا و رسیدن او به اقیانوس اطلس و جنگیدن مسلمانان با مدافعان خوارزم (از مناطق ماوراء النهر) محدود شد. بیشتر ایام خلافت یزید به مبارزه با حسین بن علی بن ابی‌طالب که به شهادت او انجامید و عبدالله بن زبیر که پس از شهادت حسین مدعی خلافت شد، گذشت.

109 ـ فتوحات اسلامی در دوران خلافت عبدالملک بن مروان (64 ـ 86 ق) به استثنای برخی پیش‌روی‌ها در شهرهای بین‌النهرین، در مرزهای سابق خود متوقف ماند و علت آن نیز درگیر بودن

عبدالملک به قیام ابن زبیر و سرکوبی قیام‌ها و آشوب‌های شیعه و خوارج بود. این آشوب‌ها عبدالملک را ناچار کرد که برای جلوگیری از حمله رومیان به مرزهای اسلامی با دادن اموالی با رومیان مصالحه کند.

110 ـ در دوران ولید بن عبدالملک (86 ـ 96 ق) فتوحات اسلامی گسترشی روزافزون یافت. مسلمة بن عبدالملک، برادر خلیفه وارد آذربایجان شد و تعدادی از دژها و قلعه‌های آن دیار را فتح کرد. در ماوراء النهر فتوحاتی به دست قتیبة بن مسلم انجام شد، بخارا، سمرقند، چاچ، فرغانه و کاشان تسخیر شدند و فتوحات او تا دلتای رود جیحون گسترش یافت. در افریقا نیز موسی بن نصیر امیر آن دیار تا فتح مراکش پیش رفت و در سال 86 ق نیروی دریایی را به فرماندهی عیاش بن آشیل، برای جنگ سیسیل گسیل داشت که با غنایمی بازگشت. هم‌چنین موسی سپاهی به فرماندهی غلام خود طارق بن زیاد مهیا کرد که در سال 93 ق از دریا گذشتند و به اندلس رفتند و در نبردی که در «شذونه» رخ داد بر رودریک پادشاه گوت‌ها پیروز شدند. پس از این موسی بن نصیر به وی ملحق شد و با او در فتح برخی از مناطق اسپانیا مشارکت کرد. آن‌گاه خلیفه، آن دو را به دمشق فرا خواند. آنان بازگشتند و دیگر از سرنوشت آنان خبری به دست نیامد. [در مناطق شرقی [محمد بن قاسم ثقفی نیز در هند پیش‌روی کرد و بسیاری از قلعه‌ها و شهرهای آن را فتح کرد.

111 ـ در دوران سلیمان بن عبدالملک (96 ـ 99 ق) قتیبة بن مسلم از مرز چین گذشت و شهر کاشغر را فتح کرد. در سرزمین اندلس، عبدالعزیز بن موسی ـ که به جای پدر به امارت رسیده بود ـ در اسپانیا نفوذ کرد و بخشی از نواحی و مناطق آن سرزمین را گشود.

امیرخراسان یزید بن مهلب نیز گرگان، قهستان و طبرستان را فتح کرد. سلیمان گروهی را به فرماندهی عمر بن هبیره برای نیروی دریایی و گروهی دیگر را برای جنگ زمینی به فرماندهی برادرش مسلمة تجهیز کرد و آنان قسطنطنیه را از طریق خشکی و دریا محاصره کردند که پس از به خلافت رسیدن عمر بن عبدالعزیز به فرمان او بازگشتند.

112 ـ در دوران عمر بن عبدالعزیز (99 ـ 101 ق) مسلمانان به فرماندهی سمح بن مالک امیر اندلس از کوه‌های پیرنه گذشتند و به سرزمین گل‌ها (فرانسه) سرازیر شده «ناربون» و «تولوز» را تسخیر کردند. اما به دلیل کوتاهی دوران خلافت عمر بن عبدالعزیز فتوحات اسلامی گسترش نیافت.

113 ـ در دوران یزید بن عبدالملک (101 ـ 105 ق) مسلمانان به فرماندهی عنبسة بن سحیم امیر اندلس، در سرزمین گل‌ها و تا قسمت علیای رود رُن پیش رفتند و ناوگان اسلامی در مغرب حملاتی را بر