سال 134 ق طبرستان در سال 142 ق سیستان در سال 152 ق و گرگان در سال 167 ق.

این طغیان‌ها در حقیقت قیام‌هایی بود که بر ضد حکومت عباسیان یا به منظور تمرّد از آنان برپا می‌شد که با شدت و زور سرکوب می‌گردید.

135 ـ نبردهای تابستانی که در جبهه روم ادامه داشت و منحصر به حمایت از مرزهای اسلامی شام و جزیره (منطقه‌ای در شمال سوریه) بود، از سال 142 ق تا سال 191 ق به طور پیاپی ادامه یافت و از آن پس تا سال 201 ق به سبب جنگ داخلی بر سر خلافت میان امین و مأمون و پی‌آمدهای آن متوقف شد. هنگامی که خلافت برای مأمون تثبیت شد، نبردهای تابستانی مجدداً آغاز شد و آخرین آنها حمله‌ای بود که مأمون خود، به سال 218 ق آن را رهبری کرد. اما در این حمله در شهر «طرسوس» متوقف شد، چرا که مأمون در آن سال و در همان شهر درگذشت.

136 ـ پس از این تاریخ حملات تابستانی متوقف شد و مرزهای اسلامی هدف حملات رومیان گشت. در سال 243 ق رومیان به مرزهای جزیره حمله کردند و به شهر «شمشاط» رسیدند. و از آن‌جا به «دیار بکر» نزدیک شدند. هم‌چنین در سال 245 ق از جبهه «انطاکیه» به مرزهای شام حمله کردند. اما حملات تابستانی مسلمانان که به رهبری سرداران نامدار ؛ یعنی علی بن یحیای ارمنی و عمر بن عبدالله اقطع برای مقابله با حملات رومیان صورت گرفت، سودی نبخشید و آن دو در نبرد با رومیان کشته شدند.[1]

137 در این‌جا لازم می‌دانیم به سه لشکرکشی سنگین که به منظور ترساندن و تأدیب رومیان به شرح زیر صورت گرفت اشاره کنیم:

نخستین آنها گسیل لشکری بود که توسط مهدی خلیفه عباسی در سال 165 ق به فرماندهی فرزندش هارون الرشید انجام شد. هارون تا قسطنطنیه پیش رفت و در آن‌جا ملکه «آیرین» با هارون قرارداد صلح بست و آتش‌بس برقرار گردید و قرار شد سالانه جزیه قابل توجهی به مسلمانان بپردازد.

دوم: حمله‌ای بود که هارون‌الرشید در زمان خلافتش در سال 187 ق آن را رهبری کرد. این لشکرکشی به سبب نقض آتش‌بس توسط رومیان صورت گرفت و امپراتور «ناکفور» جانشین ملکه «آیرین» با او پیمان ترک مخاصمه منعقد کرد.

سومین حمله را معتصم بالله خلیفه عباسی در سال 223 ق در پاسخ به حمله رومیان انجام داد و معتصم آن را رهبری کرد. این حمله برای انتقام‌جویی از رومیان بود که به مرزهای «جزیره» شبیخون زده بودند و ضمن وارد شدن به شهر «زبطرة» به چپاول پرداختند و زنان را اسیر و شهر را ویران کردند. این تعرّض رومیان به تقاضای بابک خرمدین صورت می‌گرفت که سپاهیان خلیفه در تعقیب او بودند.

هنگامی که به شدت زیر فشار قرار گرفت و حلقه محاصره را تنگ دید، از امپراتور بیزانسی «تئوفیل» درخواست کرد که به مرزهای اسلامی بتازد. تا خلیفه ناچار شود که سپاهیان خود را از تعقیب بابک بازدارد. او نیز خواسته بابک را اجابت کرد و با سپاهیان خود به مرزهای جزیره حمله‌ور شد، اما پس از آن که بابک به چنگ سپاه خلیفه که تحت امر «افشین» بودند، افتاد معتصم به رومیان حمله‌ور شد و با امپراتور در نبردی که در «عموریه» رخ داد مواجه گشت. این نبرد با شکست رومیان و اسارت امپراتور پایان یافت.

اگر در دوران حکومت سلسله عباسی فتحی صورت گرفته باشد، همان فتح سیسیل است که به دست امیران بنی‌اغلب شمال آفریقا انجام گرفت. در سال 212 ق امیر «زیادة اول» پسر ابراهیم بن اغلب حمله‌ای دریایی به فرماندهی قاضی اسد بن فرات، تدارک دید. امیر اغلبی به تشویق سردار بیزانسی «افیمونوس» (Eupheminus) به فتح سیسیل اقدام کرد و لشکریانش با راهنمایی او به پیش رفتند و بر شهر «مازره» (Masara) مسلط شدند و این، آغاز فتح جزیره بود. آن‌گاه حملات دریایی ادامه یافت و طی آنها مهم‌ترین شهرهای آن جزیره مانند «قصریانه» (Castragiavanni) و «پالرمو» (Palerm) سقوط کردند.

فتح «پالرمو» به فتح سایر شهرهای جزیره انجامید، از جمله شهرهای «سیراکوزا» (Siracus) و «طبرمین» (Tabrmina) فتح شد. از آن‌جا بود که سپاهیان مسلمان بر جزیره «مالت» یورش بردند و آن را در دوران محمد بن اغلب در سال 261 ق فتح کردند. آنان از کانال مانش گذشته و به «کالابریا» (Calavria) که منطقه‌ای است در دورترین نقطه جنوب جزیره ایتالیا حمله کردند.[2]

پی نوشت‌ها

[1] . تاریخ طبری، ج 5، ص 347 به بعد ؛ تاریخ ابن اثیر، ج 4، ص 19 ـ 20، 38 ؛ اخبار الطوال، ص 244.

[2] . تاریخ طبری، ج 5، ص 389 ـ 392.

[ 3 ] . کریستین سن، ایران فی عهد الساسانیین، ص 488 و 489.

[ 4 ] . حسّان بن بجدل، همان شروطی را که قبلاً در برابر معاویه و فرزندش یزید طرح کرده بود، با مروان نیز در میان گذاشت ؛ از جمله این که مروان به دوهزار تن از افراد او هر یک، دو هزار [دینار [بپردازد و اگر او مرد، پسرش یا پسرعمویش به جایش بنشیند و هم‌چنین آنان صلاحیت امر و نهی و صدرنشینی مجلس را داشته باشند و در هر مورد که نیاز به حل و عقد باشد، با آنان مشورت شود. مروان نیز این شروط را پذیرفت (مروج الذهب، ج 3، ص 86).

[ 5 ] . پس از واقعه «مرج راهط» جنگ‌هایی سرشار از روح تعصب جاهلی میان یمنیان و قیسیان درگرفت و روزهایی که این جنگ‌ها در آنها رخ می‌داد با نام محل نبرد، شناخته شدند. مهم‌ترین این نبردها عبارتند از : یوم ماکسین، یوم الثرثار الاول، یوم الثرثار الثانی، یوم الفدین، یوم الکحیل، یوم البلیخ، یوم الحشّاک و یوم البشر.

[ 1 ] . تاریخ طبری، ج 9، ص 207، 218، 219 و 240 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج 7، ص 121.

[ 2 ] . تاریخ ابن اثیر، ج 5، ص 456 ؛ همان، ج 6، ص 333 ؛ همان، ج 7، ص 5 و 62 ؛ ابن خلدون، ج 4، ص 426 و 427 ؛ ابن‌عذاری، ج 1، ص 135، 136 ؛ عبدالعزیز سالم، المغرب الکبیر، ص 385 ـ 392 ؛ احسان عباس، العرب فی صقلیه، ص 31 ـ 39.