171 . تاریخ ابن اثیر، ج 5، ص 297.

172 . همان، ص 305، 342، 346 و 362.

173 . امام سیوطی به نقل از امام ابن عساکر می‌نویسد : عقیل بن ابی‌طالب از برادرش علی، هنگامی که خلیفه‌مؤمنان بود، درخواست کرد تا مالی به او عطا کند تا نیاز خود را برآورد.

حضرت به او پاسخ داد : درنگ کن تا حقوق و عطایای مؤمنان پرداخت شود تا تو سهم خود را همانند آنان دریافت کنی.

عقیل اصرار کرد، اما سودی نبخشید این بود که نزد معاویة بن ابی‌سفیان رفت و درخواست کمک کرد و او یک‌صد هزار درهم به عقیل بخشید (سیوطی، تاریخ الخلفاء، ص 204).

174 . النجوم الزاهره، ج 1، ص 298 ؛ الاغانی، ج 7، ص 61.

175 . از آن جمله است حدیثی که معتصم، خلیفه عباسی، نقل می‌کند : پدرم هارون‌الرشید از پدرش، مهدی، از پدرش از جدش، از ابن‌عباس برایم نقل کرد و گفت : پیامبر اکرم به گروهی از خاندان فلان که متکبرانه راه می‌رفتند، نگریست و آثار خشم در چهره‌اش نمایان شد. آن‌گاه این آیه را تلاوت کرد : «والشجرة الملعونة...» از حضرت پرسیدند : یا رسول الله! این کدام درخت است تا آن را از ریشه درآوریم؟ پاسخ دادند : این درخت از گیاهان و روییدنی‌ها نیست، بلکه مقصود بنی‌امیه است. آنان هنگامی که به قدرت برسند، ستم می‌کنند و آن‌گاه که امین تلقی شوند، خیانت می‌ورزند. آن‌گاه با دست برپشت عمویش، عباس ضربتی زد و فرمود : ای عمو! از نسل تو مردی پدیدار خواهد شد که نابودی بنی‌امیه به دست اوست (تاریخ الخلفاء، ص 339).

176 . خراج، مالیاتی بود که به زمین‌های ملکی اهل ذمه تعلق می‌گرفت و در برآورد آن، مساحت زمین یا نوع کشت و یا شیوه‌آبیاری آن درنظر گرفته می‌شد و عشریه، مالیاتی بود که به زمین‌های ملکی مسلمانان تعلق می‌گرفت و معادل یک دهم محصول بود، اما جزیه مالیات سرانه‌ای بود که تنها به مردان (نه زنان) اهل ذمه غیر عرب تعلق می‌گرفت ومبلغ آن برای توانگران بیست و چهار درهم، برای افراد متوسط هیجده درهم و برای کارگران دوازده درهم بود. این مالیات، سالانه و الزامی بوده، زنان، مردان، روحانیون، درماندگان، بیکاران و از کار افتادگان از پرداخت این مالیات معاف بودند (ابویوسف، الخراج، ص 82 و 145 ـ 146).

177 . مروج الذهب، ج 3، ص 228 و 232.

178 . تاریخ ابن اثیر، ج 5، ص 65.

179 . تاریخ طبری، ج 6، ص 506 ؛ سیوطی، تاریخ الخلفاء، ص 246.

180 . ابن‌خلکان نقل می‌کند : هنگامی که عبدالله بن زبیر بر حجاز چیره شد، عبدالملک بن مروان، مردم شام را از رفتن به حج منع کرد مبادا که هنگام حج، عبدالله بن زبیر از آنان بیعت بگیرد. مردم از این که نمی‌توانستند به حج بروند در مخالفت با این کار زبان به اعتراض گشودند. از این رو عبدالملک در بیت المقدس «قبة الصخره» را بنا کرد و از آن پس مردم در روز عرفه آن‌جا می‌آمدند و وقوف می‌کردند که آن روز «یوم التعریف» نامیده شد (وفیات الاعیان، ج 3، ص 71 ـ 72).

181 . تاریخ طبری، ج 6، ص 256.

182 . دیوان کلمه‌ای فارسی است که معرب شده و معنای آن، دفتر یا صحیفه است.

عمر بن خطاب به توصیه مرزبانان ایرانی آن را به کار گرفت. آن‌گاه این واژه برای دلالت بر محلی که منشیان و دبیران برای امور مربوط به دیوانی و دبیری می‌نشستند، به کار رفت (مقدمه ابن‌خلدون، ص 470).

183 . تاریخ طبری، ج 7، ص 426.

184 . ر. ک : سرگذشت مزنة مردانی، از درگذشتگان سال 175 ق.

185 . در اصل کتاب دو قرن آمده که قطعاً اشتباه شده است.

186 . تاریخ طبری، ج 9، ص 207، 218، 219 و 240 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج 7، ص 121.

187 . تاریخ ابن اثیر، ج 5، ص 456 ؛ همان، ج 6، ص 333 ؛ همان، ج 7، ص 5 و 62 ؛ ابن خلدون، ج 4، ص 426 و 427 ؛ ابن‌عذاری، ج 1، ص 135، 136 ؛ عبدالعزیز سالم، المغرب الکبیر، ص 385 ـ 392 ؛ احسان عباس، العرب فی صقلیه، ص 31 ـ 39.

یادداشت‌ها

152 . امام‌حسین علیه‌السلام در «ثعلبیه» یا در «زرود» بود که از شهادت مسلم علیه‌السلام اطلاع یافت.

153 . این سخن با واقعیت تاریخی منطبق نیست و جالب این که گفته طبری که مورد استناد مؤلف است آن را تکذیب می‌کند (نک: تاریخ طبری، ج 4، ص 313). هم‌چنین خطبه‌های آن حضرت از آغاز قیام تا واپسین دم گواه صادق آن است.

154 . بسیاری از مورخان امام سجاد علیه‌السلام را با صفت «الاصغر» یاد کرده‌اند و شیخ مفید از امام سجاد علیه‌السلام ، به علی بن الحسین الاکبر یاد کرده و علی اصغر را عبدالله رضیع خوانده است (نک: الارشاد، ص 253 و ابن شهرآشوب بر این باور است که رضیع همان علی اصغر است. مناقب، ج 4، ص 109).

155 . تشیع از آغاز عقیده دینی بود و پایه‌گذار آن شخص رسول اکرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله بود و گرایش ایرانیان به تشیع ربطی به انگیزه نژادی ندارد و اساساً ازدواج امام حسین علیه‌السلام با دختر یزدگرد از نظر تاریخی مشکوک است و از نظر شیعه و ایرانیان هیچ فرقی میان امام حسن علیه‌السلام و امام حسین علیه‌السلام نیست و هر دو امام معصوم و واجب‌الاطاعه می‌باشند. برای آگاهی بیشتر، ر.ک: کتاب خدمات متقابل اسلام و ایران (بخش مذهب و تشیع) و کتاب تاریخ شیعه تألیف علامه محمد حسین مظفر (بخش شیعه در ایران).

156 . روایات اهل بیت علیه‌السلام اتفاق دارند که مراد قرآن از شجره ملعونه بنی‌امیه است. هم‌چنین محدثان و مفسران فراوانی از اهل سنت، شجره ملعونه را بنی‌امیه دانسته‌اند. عباسیان از این احادیث به نفع خویش سود جسته و احیاناً بر آن احادیث چیزهایی در منقبت خود افزوده‌اند (نک: المیزان، ج 13، ص 140 و الغدیر، ج 8، ص 248).

157 . جبایت: گردآوری خراج، مالیات و مانند آن.

158 . جای تعجب است که مؤلف علی رغم اعتراف به جنایات بنی‌امیه در صدد دفاع و ستایش از آنان بر می‌آید. کسانی که دنیاجوی و خوش‌گذران بوده‌اند و برای استمرار حکومتشان خون‌آشامانی چون: بسر بن ارطاة، حجاج بن یوسف، خالد بن عبدالله قسری، و زیاد بن ابیه و پسرش عبیدالله را فرمان‌روایی دادند. اساساً خلافت امویان در مخالفت با حضرت علی علیه‌السلام و یارانش پا گرفت و در سراسر دوره نود ساله حکومت آنان، دشمنی با علویان ادامه یافت. به دستور معاویه حضرت علی علیه‌السلام را بر منبرها لعن می‌کردند و شیعیان او را می‌جستند و می‌کشتند میثم تمار و عمرو بن حمق و حجر بن عدی در حکومت آنان به شهادت رسیدند. شهادت سرور شهیدان امام حسین علیه‌السلام و یارانش در سلطنت ننگین یزید رخ داد و قتل زید بن علی به دست آنان بود. آری از شجره ملعونه جز این انتظار نمی‌رود.