علی بن ابی‌طالب بعد از کشته شدن یحیی بن عمر علوی، در سال 250 ق در طبرستان و دیلمان قیام کرد و مردم آن سامان با او بیعت کردند. وی بر «ری» دست یافت. کار او با سرکوب قیام و کشته شدنش پایان یافت.[1]

ج ـ خوارج

139 ـ خوارج از انتقال خلافت به عباسیان خشنود نبودند. از نظر آنان عباسیان نیز چون امویان، ستم‌گر و غاصب حکومت بودند. خوارج قیام‌های پیاپی و مختلفی در ناحیه جزیره، خراسان، آذربایجان، عمان و یمن داشتند که دامنه‌آن به افریقیه کشیده شد. مهم‌ترین این قیام‌ها عبارت بود از:

قیام آنان به سال 134 ق به رهبری شبیب بن عبدالعزیز یشکری[2] در عمان.

قیام سال 136 ق به رهبری مسافر بن کثیر شیبانی در آذربایجان.[3]

قیام سال 137 ق به رهبری ملبّد بن حرمله شیبانی، سال 148 ق به رهبری حسان بن مجالد همدانی، سال 160 ق به رهبری عبدالسلام بن هاشم یشکری، سال 168 ق به رهبری یاسین تمیمی، سال 171 ق به رهبری صحصح شیبانی، هم‌چنین قیام سال 177 ق به رهبری عطّاف بن سفیان ازدی، سال 178 ق به رهبری ولید بن طریف شیبانی و در سال 189 ق به رهبری حمزة بن مالک خزاعی در جزیره و موصل.[4]

قیام سال 140 ق در یمن.[5]

قیام سال 179 ق به رهبری حمزة بن اترک در سیستان که تا سال 185 ق ادامه داشت.

قیام سال 160 ق به رهبری یوسف بن ابراهیم برم و سال 175 ق به رهبری حصین خارجی در خراسان.[6]

قیام سال 176 ق به رهبری خراشه شیبانی در عراق.[7]

قیام سال 135 ق به رهبری اسماعیل بن زیاد نفوسی و چیرگی او بر تلمسان و نیز در سال 141 ق به رهبری ابوالخطاب، عبدالاعلی معافری که تا سال 144 ق ادامه یافت. هم‌چنین قیام سال 151 ق به رهبری ابوحاتم، یعقوب بن حبیب اباضی، در سال 153 ق و استیلای او بر قیروان و قیام سال 170 ق به رهبری نصیر بن صالح اباضی و در سال 180 ق به رهبری عیاض بن وهب هوّاری و کلیب بن جمیع و نهایتاً قیام سال 245 ق بر ضد ابراهیم بن اغلب در افریقا (طرابلس و تلمسان).[8]

2 ـ قیام علیه حکمرانان عباسی

130 ـ در کنار قیام علویان و خوارج ، در شماری از سرزمین‌ها و شهرها قیام‌هایی به وقوع پیوست که ناشی از ستم‌گری عباسیان بود ؛ مهم‌ترین آنها به ترتیب تاریخ وقوع چنین است:

دوران خلافت ابوالعباس سفّاح

132 ق: قیام سپیدجامگان (مبیّضه)[9] در قنّسرین به رهبری ابوالورد، مجزأة بن کوثر کلابی و توسعه آن تا نواحی تدمر و رقّه، به رهبری عثمان بن عبدالله بن سراقة ازدی. و در منطقه حوران به رهبری حبیب بن مره مرّی و در ناحیه جزیره، به رهبری اسحاق بن مسلم. این قیام‌ها بر ضد عباسیان و پشتیبانی امویان بود.[10]

133 ق: قیام مردم موصل علیه امیرشان یحیی بن محمد عباسی به دلیل خون‌ریزی بیش از حد او.[11]

133 ق: قیام مردم خراسان به رهبری شریک بن شیخ مهری بر ضد ابومسلم خراسانی امیرخراسان به سبب خون‌ریزی بیش از حد او.[12]

134ق: قیام منصور بن جمهور در سند بر ضد حکومت عباسی.[13]

134 ق: قیام کشاورزان قبطی در مصر در اعتراض به فشار بیش از حد برای گرفتن خراج.[14]

134 ق: قیام بسّام بن ابراهیم بسّام، یکی از سرداران سپاه عباسی بر ضد ابوالعباس سفّاح.[15]

135ق: قیام زیاد بن صالح خزاعی در ماوراء النهر بر ضد ابومسلم خراسانی امیر خراسان.[16]

136ق: قیام اهل ذمه در بقاع لبنان به عنوان اعتراض به فشار بیش از حد برای گرفتن خراج.[17]

دوران خلافت ابوجعفر منصور

138 ق: قیام جمهور بن مرّار عجلی (المنصور) امیر ری بر ضد دولت عباسی.[18]

139 ق: قیام ارامنه صناریة به رهبری موشیغ مامیکونیان و خودداری آنان از پرداخت خراج.[19]

141 ق: قیام عبدالجبار ازدی امیر خراسان بر ضد دولت عباسی.[20]

142 ق: قیام عیینة بن موسی بن کعب امیر سند.[21]

146 ق: قیام سپاهیان بر ضد محمد بن اشعث امیر افریقا.[22]

148 ق: قیام سپاهیان بر ضد محمد بن اشعث امیر افریقا.[23]

150 ق: قیام کشاورزان قبطی در مصر به عنوان اعتراض به فشار بیش از حد برای گرفتن خراج.[24]

150 ق: قیام سپاهیان به رهبری حسن بن حرب کندی بر ضد اغلب بن سالم امیر افریقا.[25]

156 ق: قیام کشاورزان قبطی، در مصر به عنوان اعتراض به فشار بیش از حد برای گرفتن خراج.[26]

دوران خلافت هارون الرشید

178ق: قیام سپاهیان در افریقا به رهبری عبدالله بن عبد ربّه بن جارود

[1] . همان،، ص 271 ـ 276.

[2] . همان، ج 7، ص 462.

[3] . بلاذری، فتوح البلدان، ص 211 ؛ تاریخ یعقوبی، ج 2، ص 358.

[4] . تاریخ طبری، ج 7، ص 495 و 498 ؛ همان، ج 8 ، ص 132، 256 و 261 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج 5، ص 482، 485 و 584 ؛ همان، ج 6، ص 132، 95، 112، 140 و 152 ؛ همان، ج 8 ، ص 256 و 261.

[5] . بلاذری، فتوح البلدان، ج 2، ص 372 و 384.

[6] . تاریخ طبری، ج 8 ، ص 124 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج 6، ص 124.

[7] . تاریخ طبری، ج 8 ، ص 266.

[8] . ابن‌خلدون، ج 6، ص 223 و 230 ؛ همان، ج 4، ص 429 ؛ ابن‌عذاری، ج 1، ص 70 ـ 72، 77 ـ 78 و 82 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج 5، ص 598 ؛ همان، ج 6، ص 139 ؛ همان، ج 7، ص 91.

[9] . مبیّضه، طرفداران امویان بودند و پرچم مخصوص آنان سفید بود. در مقابل «مسوّده» که طرفداران عباسیان و دارای پرچم سیاه بودند.

[10] . تاریخ طبری، ج 7، ص 443 و 446.

[11] . تاریخ ابن اثیر، ج 5، ص 449.

[12] . تاریخ طبری، ج 7، ص 459.

[13] . تاریخ طبری، ج 7، ص 464 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج 5، ص 453.

[14] . الولاة والقضاة، ص 102.

[15] . تاریخ طبری، ج 7، ص 461.

[16] . تاریخ طبری، ج 7، ص 466 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج 5، ص 455.

[17] . بلاذری، فتوح البلدان، ص 166 ـ 167.

[18] . تاریخ طبری، ج 7، ص 497 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج 5، ص 484.

[19] . بلاذری، فتوح البلدان، ص 497.

[20] . تاریخ طبری، ج 7، ص 408 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج 5، ص 508.

[21] . تاریخ طبری، ج 7، ص 51 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج 5، ص 509.

[22] . ابن‌عذاری، ص 72.

[23] . همان، ص 73.

[24] . الولاة والقضاة، ص 116.

[25] . ابن‌عذاری، ص 74.

[26] . الولاة والقضاة، ص 119.