بر ضد فضل بن روح بن حاتم امیر افریقا و چیرگی ایشان بر قیروان.[1]

182 ق: قیام مخلّد بن مرّه ازدی بر ضد محمد بن مقاتل عکّی، امیر افریقا.[2]

183 ق: قیام سپاهیان به رهبری ابوالجهم تمّام بن تمیم تمیمی بر ضد محمد بن مقاتل عکّی امیر افریقا.[3]

183 ق: قیام خصیب بن وهیب بن عبدالله نسائی در خراسان بر ضد علی بن عیسی بن ماهان، امیر خراسان.[4]

189 ق: قیام ابن حمدیس بر ضد ابراهیم بن اغلب امیر افریقا.[5]

190 ق: قیام رافع بن لیث نواده نصر بن سیّار در سمرقند بر ضد هارون الرشید.[6]

دوران خلافت امین

194 ق: قیام مردم حمص بر ضد امیر آن دیار.[7]

دوران خلافت مأمون

207 ق: قیام زیاد بن سهل، معروف به ابن الصقلبیه بر ضد زیادة الله بن ابراهیم بن اغلب امیر افریقا.[8]

208 ق: قیام عمرو بن معاویه قیسی بر ضد زیادة الله اغلبی امیر افریقا.[9]

209 ق: قیام سپاهیان به رهبری منصور بن نصیر طنبذی (منسوب به شهر طنبذه) بر ضد زیادة الله اغلبی امیر افریقا.[10]

210 ق: قیام سپاهیان به رهبری عامر بن نافع ازرق بر ضد زیادة الله اغلبی امیر افریقا.[11]

211 ق: قیام عبیدالله بن سری بر ضد مأمون در مصر.[12]

216 ق: قیام کشاورزان قبطی در مصر در اعتراض به فشار بیش از حد والیان برای گرفتن خراج.

217 ق: قیام علی بن هشام، امیر آذربایجان علیه مأمون.[13]

218 ق: قیام فضل بن ابی العنبر بر ضد زیادة الله اغلبی امیر افریقا.[14]

218 ق: قیام عبدوس فهری بر ضد مأمون در مصر.[15]

دوران خلافت معتصم

219 ق: قیام زطّیان در جنوب عراق.[16]

دوران خلافت الواثق

230 ق: قیام ارمنستان بر ضد حکومت عباسی.

232 ق: قیام احمد بن اغلب بر ضد برادرش محمد بن اغلب.[17]

دوران خلافت متوکل

233 ق: قیام سالم بن غلبون بر ضد محمد بن اغلب امیر افریقا.[18]

234 ق: قیام عمرو بن سلیم تجیبی بر ضد محمد بن اغلب امیر افریقا.[19]

236 ق: قیام عمرو بن سلیم قویع منتزی بر ضد خفاجة بن سفیان، فرمانده سپاه محمد بن اغلب، امیر افریقا.[20]

237 ق: قیام مردم ارمنستان علیه کارگزار خود به رهبری بقراط بن آشوط.[21]

240 ق: قیام مردم حمص علیه کارگزارشان در اعتراض به فشار بیش از حد در گرفتن مالیات.[22]

241 ق: قیام مردم حمص بر ضد کارگزارشان به دلیل فشار بیش از حد برای گرفتن مالیات.[23]

قیام زندیقان

141 ـ منظور از زندیقان کافرانی بودند که به یگانگی خداوند ایمان نداشته و تعالیم اسلام را نمی‌پذیرفتند و در نهان و آشکار به مقابله با آن برمی‌خاسته‌اند. آنها فرقه‌های متعدد و مختلف داشتند و بیشتر ایرانیانی بودند که از عرب‌ها کینه داشتند. دسته‌ای از ایشان تظاهر به اسلام می‌کردند، ولی عقاید قدیم خود را مخفی می‌داشتند ؛ عقایدی چون زرتشتیگری که آتش را گرامی می‌داشت، مزدکی و مانوی که اعتقاد به حلول و تناسخ داشت و محرمات را روا می‌شمرد.

در همه این گروه‌ها اندیشه ملی‌گرایی ایرانی غالب بود و سعی داشتند با قیام‌های خود این اندیشه را عملی سازند، ولی نتوانستند. معروف‌ترینِ این قیام‌ها، عبارت است از:

قیام سنباد زرتشتی در سال 137 ق بر ضد منصور به سبب قتل ابومسلم خراسانی.[24]

قیام راوندیه[25] در سال 141 ق علیه منصور به سبب قتل ابومسلم خراسانی.[26]

150 ق: قیام استادسیس در سیستان.[27]

162 ق: قیام عبدالقهار خرّمی در گرگان.[28]

163 ق: قیام هاشم بن حکیم (المقنع) در خراسان.[29]

180 ق: قیام محمّره (سرخ‌جامگان)[30] در گرگان به رهبری عمرو بن محمد عمرکی.[31]

192 ق: قیام خرّم‌دینان در آذربایجان.[32]

220 ق: قیام بابک خرّم‌دین در آذربایجان.[33]

224 ق: قیام مازیار.[34]

هجوم به سرزمین‌های اسلامی

هجوم خزریان همراه دسته‌هایی از ترکان در سال 147 ق به ارمنستان و اسیر گرفتن مسلمانان و ذمیان و تخریب شهر تفلیس و حمله دوباره آنها در سال 183 ق.[35]

هجوم دزدان دریایی به بصره در سال‌های 148، 149، 153، 178، 179، 225، 227، 231 ق ؛ حمله به جدّه در سال 151 ق و حملات رومیان با کشتی به دمیاط در سال 238 ق.[36]

[1] . ابن‌عذاری، ص 86 .

[2] . سید عبدالعزیز، المغرب الکبیر، ج 2، ص 363.

[3] . ابن‌عذاری، ص 90.

[4] . تاریخ طبری، ج 8 ، ص 270 و 275.

[5] . ابن‌خلدون، ج 4، ص 419 و 420.

[6] . تاریخ طبری، ج 8 ، ص 319.

[7] . تاریخ طبری، ج 8 ، ص 374.

[8] . ابن‌عذاری، ج 1، ص 97.

[9] . همان، ص 97.

[10] . ابن‌عذاری، ج 1، ص 98.

[11] . همان، ص 100.

[12] . تاریخ طبری، ج 8 ، ص 615.

[13] . تاریخ طبری، ج 8 ، ص 226 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج 6، ص 420 و 421.

[14] . ابن‌عذاری، ج 1، ص 105.

[15] . تاریخ طبری، ج 8 ، ص 625 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج 6، ص 419.

[16] . تاریخ طبری، ج 9، ص 8 ـ 10 ؛ تاریخ ابن اثیر، ج 6، ص 443 و 446.

[17] . تاریخ ابن اثیر، ج 7، ص 25 ؛ ابن‌عذاری، ج 1، ص 108.

[18] . ابن‌عذاری، ج 1، ص 109.

[19] . همان، ص 109.

[20] . ابن عذاری، ج 1، ص 110.

[21] . تاریخ طبری، ج 9، ص 187 و 192.

[22] . تاریخ ابن اثیر، ج 7، ص 58 ؛ تاریخ یعقوبی، ج 2، ص 489.

[23] . تاریخ طبری، ج 9، ص 197 و 199.

[24] . تاریخ طبری، ج 7، ص 495 ؛ هم‌چنین ر.ک: شرح حال سنباد، بخش درگذشتگان سال 137 .

[25] . راوندیّه به راوند، بخشی در نزدیکی کاشان منسوبند. فرقه‌ای از اینان برخاستند و بر آن بودند که روح عیسی، نخست در علی بن ابی‌طالب و سپس در عباس بن عبدالمطلب عموی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله و سپس در نسل او حلول کرده است. در زمان منصور آنها به بغداد آمده و گرد کاخ منصور به طواف پرداختند و او را «ربّ» صدا می‌زدند. آنان منصور را خدا می‌دانستند ؛ خدایی که به آنها آب و غذا می‌دهد. اما منصور دستور داد تا دویست تن از آنان را زندانی کنند. دیگر افراد این فرقه به زندان هجوم بردند و یاران خود را آزاد کرده، بر منصور شوریدند. منصور نزد ایشان آمد، آنان وی را محاصره کردند واگر کمک معن بن زائده شیبانی نبود نزدیک بود او را از پای درآورند. از این رو منصور دستور داد آنان را بکشند ؛ چرا که مثل دیگر زندیقان با اسلام سر جنگ داشته، معتقد به حلول بودند و محرّمات را حلال می‌شمردند (ر.ک : تاریخ طبری، ج 7، ص 505 ـ 506 ؛ همان، ج 8 ، ص 83 ؛ الفرق بین الفرق بغدادی، ص 245 ؛ مروج الذهب، ج 3، ص 236).

[26] . تاریخ ابن اثیر، ج 5، ص 502.

[27] . تاریخ طبری، ج 8 ، ص 29 و 30 ؛ ر.ک : شرح حال استادسیس، درگذشتگان سال 150 ق.

[28] . تاریخ طبری، ج 8 ، ص 143 ؛ ر.ک : شرح حال عبدالقهار، درگذشتگان سال 162 ق.

[29] . همان، ص 135 و 144 ؛ ر.ک : شرح حال «المقنّع» درگذشتگان سال 163 ق.

[30] . دسته‌ای از زندیقان که به محمره (سرخ‌جامگان) معروف گشتند ، چون لباس‌های سرخ می‌پوشیدند.

[31] . همان، ص 266 ؛ ر.ک : شرح حال عمرو بن محمد عمرکی، در گذشتگان سال 180 ق.

[32] . همان، ص 339.

[33] . همان، ص 556، 576، 580، 581، 535، 613 و 622 ؛ همان، ج 9، ص 11 ـ 16و 23 ـ 57.

[34] . همان، ج 9، ص 80 ـ 89 ؛ ر.ک: شرح حال مازیار، درگذشتگان سال 224.

[35] . همان، ج 8 ، ص 7، ص 33 و 270.

[36] . همان، ج 9، ص 192.