بنابراين تلقيح مصنوعي شامل انواع روش‌هايي است که در آن‌ها تمام مايع مني يا اسپرم بعد از آمادگي با پرورده شدن در قسمت‌هاي مختلف اندام تناسلي زن قرار مي‌گيرد و بدون نزديکي جنسي امکان برخورد اسپرم و اوويست را فراهم مي‌کند.[1]

تلقيح مصنوعي ممکن است به دو شکل انجام شود:

الف ـ تلقيح مصنوعي کامل که در آن پرورش و انعقاد اسپرم مرد و تخمک زن در داخل دستگاه صورت مي‌گيرد که در اين صورت طفل متولّد شده را کودک آزمايشگاهي مي‌نامند.

ب ـ تلقيح مصنوعي ناقص که از طريق جايگزيني مصنوعي اسپرم در داخل رحم صورت مي‌گيرد تا همه يا بخشي از مراحل پرورش جنين در داخل رحم انجام پذيرد.[2]

هم‌چنين به اعتبار ديگري تلقيح مصنوعي به دو قسم تقسيم مي‌گردد:

1ـ تلقيح اسپرم مرد به همسرش، به تعبير ديگر، تلقيح ناشي از نکاح بدون دخالت نطفه بيگانه که خود به صورت‌هاي مختلف قابل تقسيم است.

2ـ تلقيح اسپرم مرد بيگانه به زن بيگانه يا تلقيح ناشي از غير نکاح با دخالت نطفه بيگانه که آن را نيز به دو نوع تلقيح عمدي و غير عمدي تقسيم مي‌کنند.

روشن است هر يک از تقسيمات فوق در موردي است که ناباروري از طرف مرد باشد، امّا اگر علّت ناباروري، نبودن تخمک (اوول) از طرف زن باشد، شکل تلقيح متفاوت خواهد بود و براي آن نيز تقسيمات مختلفي مطرح است.[3]

در هر صورت تلقيح مصنوعي در فقه از دو نظر مورد توجّه قرار مي‌گيرد:

الف: از نظر حکم تکليفي به معني جواز يا عدم جواز و ممنوعيت آن.

ب: از نظر حکم وضعي نسبت به طفلي که از اين روش به وجود مي‌آيد و اين‌که آيا در نسب، ملحق به پدر و مادر طبيعي خود است يا اين‌که ملحق به آنان نمي‌باشد؟

[1] . باروري‌هاي پزشکي از ديدگاه فقه و حقوق: 28.

[2] . محمّد جواد فاضل لنکراني، بررسي فقهي حقوقي تلقيح مصنوعي: 12.

[3] . همان، 14 و بعد از آن؛ موسوعة احکام الاطفال و ادلّتها 3: 109 ـ 112؛ باروري‌هاي پزشکي از ديدگاه فقه و حقوق: 28 و بعد از آن؛ عباس نايب زاده، باروري مصنوعي: 28 ـ 31 و 45 ـ 48.