و: خراج وجزيه

خراج در لغت به آن‌چه از غلّه و محصول اراضي به دست مي‌آيد، گفته مي‌شود[1] و در اصطلاح فقها، مقدار معيّني است که امام(عليه السلام) از محصول زمين‌هاي کفّار که مجاهدين با قهر و غلبه بر آن مسلّط شده‌اند، دريافت مي‌نمايد.[2]

خراج در مقابل جزيه به‌کار مي‌رود[3] و جزيه در لغت به معني آن‌چه از کافر ذمّي دريافت مي‌شود، آمده است[4] و مقصود از آن در اصطلاح فقها نيز همين معني مي‌باشد.[5]

به طور کلّي مي‌توان گفت: مقصود از جزيه، مالياتي است که ساکنان غير مسلمان در کشور‌هاي اسلامي (اهل ذمه) بر طبق ضوابط و شرايط معيّن به طور ساليانه به حاکمان اسلامي مي‌پرداختند.[6] البتّه، هم اکنون حکم جزيه اجراء نمي‌گردد.

به هر صورت دخل و تصرّف در خراج[7] و جزيه[8] از اختيارات امام معصوم(عليه السلام) و نايب او (حاکم جامع الشرايط) مي‌باشد و به صورتي که در انفال توضيح داده شده، مي‌تواند از منابع نفقه ايتام و کودکان بي‌سرپرست محسوب شود.

ز: خمس در‌آمدها

مقصود از خمس در فقه اماميّه، يک‌پنجم در آمد يا غنايم است که بايد مسلمانان به امام(عليه السلام) يا جانشين او بپردازند. خمس به شش قسمت تقسيم شده است، سهمي از آن متعلّق به خداوند متعال و سهمي ديگر، متعلّق به رسول خدا(صلي الله عليه وآله) و سهمي هم براي ذي القربي يعني خويشان پيامبر(صلي الله عليه وآله) در نظر گرفته شده است. اين سه سهم، بعد از پيامبر(صلي الله عليه وآله) در اختيار

[1] . مصباح المنير: 166.

[2] . روضة المتقين 3: 148 «باب الخراج و الجزية»، بلغة الفقية 1: 250 ـ 251.

[3] . مبسوط در ترمينولوژي حقوق 3: 1805.

[4] . القاموس المحيط: 1270؛ راغب، المفردات: 195, مصباح المنير: 100.

[5] . روضة‌ المتقين 3: 148، قرطبي، الجامع لاحکام القرآن 8: 114.

[6] . فرهنگ بزرگ سخن 3: 2135.

[7] . المبسوط 2: 34 و 66؛ السرائر 1: 477؛ شرائع الاسلام 1: 322؛ جواهر الکلام 22: 200؛ مجمع الفائدة والبرهان 7: 470 ـ 471.

[8] . علي اکبر کلانتري، الجزية واحکامها: 131؛ سيّد ابوالقاسم خويي، منهاج الصالحين 1: 395.