می توان چنین نتیجه گرفت که ابن خصیب در نیمه دوم سده سوم زنده بوده است، از این رو گفته اسماعیل پاشا که تاریخ درگذشت او را در حدود 190 هـ ذکر کرده،4 درست به نظر نمی رسد. به هر حال او در احکام نجوم مهارت و شهرت بسیاری داشت و به عربی و فارسی می نوشت. پیش از آنکه به علم هیئت بپردازد، به تحقیق و مطالعه در سعد و نحس ستارگان علاقه خاصی داشت و در پیش گویی نیز توانا بود، اما پیش گویی های او اغلب نادرست بود.5 وی دارای تصنیفاتی در صناعت نجوم می باشد و آثار وی در شمار بزرگ ترین کتاب های احکام نجوم مورد پذیرش ملل دیگر قرار گرفت. از آثار او کار مهتر یا الکار مهتر دائرة المعارفی نجومی است که الندیم آن را شامل چهار کتاب المدخل الی علم الهیئه، تحویل سنی العالم، الموالید و تحویل سنی الموالید می داند.6 گذشته از آثار یاد شده، قفطی کتاب های قضیب الذهب و النکت و المنشور را به ابن خصیب نسبت می دهد7 که به نظر می رسد دچار اشتباه شده، زیرا در هیچ یک از مآخذ دیگر که آثار ابن خصیب را نوشته اند، به کتاب های مذکور اشاره نشده است.

پی نوشت ها

[1] ـ تاریخ الحکماء 165.
[2] ــ فرج المهموم 129.
[3] ــ دائرة المعارف بزرگ اسلامی 3/422.
[4] ــ هدیة العارفین 1/265.
[5] ــ همان.
[6] ــ الفهرست 335.
[7] ــ تاریخ الحکماء 165.*

دیگر منابع: دانشنامه ایران و اسلام 4/531 فرهنگ زندگی نامه ها 1/398 لغت نامه دهخدا 6/7881 کشف الظنون 1/34 تاریخ الادب العربی(بروکلمان) 4/203

حسن ـ ابن فضّال (م 224 هـ )

ابومحمد (ابوعلی) حسن بن علی بن فضّال بن ربیعة کوفی تیمی (تیملی)، معروف به ابن فضّال.

اهل کوفه و از موالی تیم الله بن ثعلبه و فردی عابد و زاهد بود که گویا مدتی در کوهستانی در اطراف بغداد به عبادت مشغول بوده و فضل بن شاذان در کودکی که به همراه پدرش برای تحصیل به بغداد رفته بود، در محله قطیعة الربیع او را دیده است. در کوفه هم جایگاه نماز و عبادت او در مسجد جامع و در کنار ستون حضرت ابراهیم (ستون هفتم) بوده است و ابن فضال با ابومحمد حجّال و علی بن اسباط در این مسجد مجالس بحث و مناظره ترتیب می دادند. فضل بن شاذان که گزارشگر این اخبار است، بعدها در کوفه نزد ابن فضال کتاب ابن بکیر و احادیث و روایات دیگری را فراگرفته، آن گونه که ابن فضال شخصاً به حجره ابن شاذان رفته و او را تعلیم می داده است. به گفته ابن شاذان، زمانی داماد طاهر بن حسین عازم حج بود و از حسن بن فضال خواست او را در این سفر همراهی کند، اما به رغم توصیه اطرافیان و پرهیز دادن از ردّ آن، ابن فضال درخواست این فرد حکومتی را نپذیرفت. ابن شاذان از واقعه پی برد که آمدن او به حجره اش از روی تواضع و فروتنی بوده است.1 ابن فضال را در شمار اصحاب خاص امام رضا(علیه السلام)آورده اند. گفته شده که ابن فضال بر این باور بود که پس از امام صادق(علیه السلام)فرزندش عبدالله افطح به امامت شیعه نایل شده است، اما سرانجام در روزهای پایانی عمر از عقیده اش بازگشت و امامت امام کاظم(علیه السلام)را پذیرفت2 و گویا به همین جهت است که برخی وی را در شمار اصحاب امام کاظم(علیه السلام)قرار داده اند.3 ابن فضال علاوه بر امام کاظم و امام رضا(علیهما السلام)از کسانی همچون ابراهیم بن محمد اشعری، محمد بن عبدالله بن زراره و علی بن عقبه نیز استماع حدیث نموده و روایت نقل کرده است.4 وی روایان و شاگردانی را نیز تربیت کرده که از آن میان می توان به افرادی نظیر فضل بن شاذان، محمد بن اسماعیل رازی و محمد بن عیسی اشاره کرد.5 رجال شناسان شیعه همانند شیخ طوسی و علامه حلی وی را فردی موثق، فاضل و جلیل القدر دانسته اند.6 وی در نهایت در سال 224 هـ از دنیا رفت7 و آثار و تألیفات متعددی از خود بر جای گذاشت که از این قرارند: الزیارات البشارات النوادر الرّد علی الغالیه الشواهد من کتاب الله المتعه الناسخ والمنسوخ الملاحم الصلاة الرجال الزهد8 التفسیر الانبیاء الابتداء و المبتداء الطب9 الدیات10 و نسخة الرضا(علیه السلام).11

پی نوشت ها

[1] ـ رجال النجاشی 1/127 ـ 132.
[2] ــ الفهرست (طوسی) 48.
[3] ــ مجمع الرجال 2/131.
[4] ــ لسان المیزان 2/225.
[5] ــ اختیار معرفة الرجال 441، 543 و 549.
[6] ــ رجال الطوسی 371 خلاصة الاقوال 38.
[7] ــ رجال ابن داود 114. 8 ـ رجال النجاشی 1/127 ـ 131.
[9] ــ الفهرست (الندیم) 278.
[10] ــ الفهرست (طوسی) 48.
[11] ــ الذریعه 24/149.*

دیگر منابع: رجال البرقی 54 معالم العلماء33 منهج المقال 104 تنقیح المقال 1/297 الاعلام 2/200 معجم المؤلفین 3/258 هدیة العارفین 1/267 طرائف المقال 1/295 جامع الرواة 1/214 هدایة المحدثین 190.