تاریخ ولادت او بین سال های 136 تا 149 هـ اختلاف است.2 مادر ابونواس، گلبان یا گلنار اهوازی بود.3 پدرش هانی به گفته اصمعی، ایرانی و به روایت برخی منابع، اهل شام و از لشگریان مروان، آخرین خلیفه اموی بود که برای داروغگی به اهواز آمد و گلبان را به همسری گرفت.4 به روایت ابن معتز، در حالی که وی شش سال داشت، مادرش او را به بصره برد و در آنجا به مکتب سپرد،5 از همین رو منابع کهن تأکید کرده اند که پرورش وی در بصره انجام گرفته است.6

ابونواس نه تنها در شعر و ادب، بلکه در علوم قرآن و حدیث، صرف و نحو، اخبار و ایام عرب نیز برجسته ترین دانشمندان را به استادی برگزید. قرائت قرآن را از یعقوب بن اسحاق بن زید حضرمی که از قرای عشر (م 205 هـ ) و پیشوای قرای بصره بود، آموخت.7 استادان وی در حدیث عبارت اند از: حماد ازدی (م 179 هـ ) و یحیی بن سعید قطان (م 198 هـ ).8 او نحو و ادبیات را از والبة بن حباب و خلف احمر آموخت9 و ایام اخبار و نوادر عرب را از زید انصاری و ابوعبیده معمر بن مثنی، برجسته ترین راویان بصره، فرا گرفت.10 ابونواس به علم کلام نیز احاطه داشت و برخی اصطلاحات کلامی که در اشعار وی آمده، بیانگر این امر است، از همین رو برخی وی را از متکلمان برجسته به شمار آورده و گفته اند که ابونواس نخست به علم کلام پرداخت و سپس به شعر روی آورد.11 گروهی نیز او را فقیه دانسته و گفته اند که ابونواس بر خلاف شافعی، فقیهی است که شعر بر او غالب آمده است.12 همچنین برخی اشعار ابونواس بیانگر آن است که وی علاوه بر فقه، کلام و حدیث، به علوم اوایل از قبیل فلسفه، منطق و نجوم کاملاً آشنا بوده است.13 راویان و شاگردان بسیاری از او بهره گرفته و استفاده کرده اند که از آن میان نام بزرگانی چون محمد بن ادریس شافعی، عمرو بن بحر جاحظ و محمد بن جعفر غندر به چشم می خورد.14

به گفته ابن خلکان، ابونواس ده نوع شعر سروده15 و به گفته بروکلمان، در اشعار خود از زبان و واژه فارسی نیز بهره گرفته است.16 ابن شهرآشوب او را در زمره شاعران اهل بیت(علیهم السلام)برشمرده است.17 ایشان به سبب اشعاری که در وصف و مدح امام رضا(علیه السلام)سروده، مورد تشویق و دعای خیر امام واقع شد.18 ابونواس پس از آنکه در بصره شهرتی به دست آورد، از بصره به بغداد رفت تا شاید بتواند به بزرگان دربار تقرب جوید،19 از این رو در مدح خلفای بنی عباس اشعاری سروده است.20 وی زمانی نیز بغداد را به قصد مصر ترک کرد و از طریق حمص و شام به مصر رفت و در مدح والی مصر، خصیب بن عبدالحمید اشعاری سرود. ولی سرانجام به بغداد بازگشت و تا آخر عمر در آنجا اقامت گزید.21

به گفته الندیم، عده زیادی اشعار ابونواس را جمع آوری کرده اند از جمله یحیی بن فضل سروده های وی را در ده گروه قرار داده است و یعقوب بن سکیت حدود هشتصد ورقه، و ابوسعید سکری حدود هزار ورقه از اشعار او را در مجموعه ای گردآوری کرده اند.22 دیوان او نیز به چاپ رسیده است.23 تاریخ دقیق درگذشتش معلوم نیست. به گفته برخی منابع، او در سال 198 یا 195 هـ در بغداد درگذشت و در مقبره شونیزیه به خاک سپرده شد.24 تاریخ های دیگری نیز در منابع آمده است که وفات او را به اختلاف بین سال های 195 تا 200 هـ نشان می دهد.25

پی نوشت ها

[1] ـ وفیات الاعیان 2/95.
[2] ــ نزهة الالباء 80 مختصر تاریخ دمشق 7/83 .
[3] ــ طبقات الشعراء (ابن معتز) 193.
[4] ــ وفیات الاعیان 2/95.
[5] ــ طبقات الشعراء (ابن معتز) 194.
[6] ــ تاریخ بغداد 7/436 نزهة الالباء 77.
[7] ــ الوافی بالوفیات 12/285.
[8] ــ مختصر تاریخ دمشق 7/77 تاریخ بغداد 7/436.
[9] ــ طبقات الشعراء (ابن معتز) 194.
[10] ــ تاریخ الادب العربی (بروکلمان) 2/24.
[11] ــ طبقات الشعراء (ابن معتز) 201.
[12] ــ الوافی بالوفیات 12/285.
[13] ــ الشعر و الشعراء 24 طبقات الشعراء (ابن معتز) 201.
[14] ــ تاریخ مدینة دمشق 13/407.
[15] ــ وفیات الاعیان 2/96.
[16] ــ تاریخ الادب العربی (بروکلمان) 2/24.
[17] ــ معالم العلماء 151 ریاض العلماء 1/355. 18 ـ روضات الجنات 3/52 اعیان الشیعه 5/324 و348. 19 ـ تاریخ بغداد 7/436 طبقات الشعراء (ابن معتز) 201. 20 ـ الوافی بالوفیات 12/285. 2
[1] ـ تاریخ مدینة دمشق 13/407 و410 وفیات الاعیان 3/185.
[22] ــ الفهرست (الندیم) 182.
[23] ــ تاریخ التراث العربی 2/4/117 الاعلام 2/225.
[24] ــ تاریخ بغداد 7/448 طبقات الشعراء (ابن معتز) 193.
[25] ــ نزهة الالباء 80 اعیان الشیعه 5/331 الوافی بالوفیات 12/287.*

دیگر منابع: الاغانی 20/61 معجم المؤلفین 3/300 معجم المطبوعات 1/352 المستدرک علی معجم المؤلفین 843 الذریعه 10/14 کشف الظنون 1/774 هدیة العارفین 1/265.

حسن ـ حُلوانی (م 242 هـ )

ابومحمد حسن بن علی بن محمد حلوانی خلاّ ل هذلی.

منسوب به حُلوان، از شهرهای بزرگ عراق در ناحیه جبال بود1