حذف شده است. اطلاع دیگری از حسن سراج به دست نیامد، جز اینکه علامه مامقانی وی را از رجال امامیه و شخصیت او را مجهول دانسته است.4 با توجه به روایت حمید بن زیاد (م310 هـ )، چه به طور مستقیم و چه با یک واسطه، سراج از محدثان قرن سوم به شمار می رود.

پی نوشت ها

[1] ـ المحاسن 1/35 دلائل الامامه 519.
[2] ــ رجال الطوسی 464.
[3] ــ الفهرست (طوسی) 50.
[4] ــ تنقیح المقال 1/307.*

دیگر منابع: معالم العلماء 35 نقد الرجال 98 منهج المقال 107 اعیان الشیعه 5/253 مجمع الرجال 2/149 هدایة المحدثین 192 جامع الرواة 1/225 معجم رجال الحدیث 5/135.

حسن ـ سرّاد (حدود150 ـ 224 هـ )

ابوعلی حسن بن محبوب بن وهب بن جعفر بن وهب سراد (زراد) بجلی کوفی.

لقب زرّاد به معنای زره ساز است که حرفه جد او وهب بوده و امام رضا(علیه السلام)حسن را سراد نامید. جد اعلایش وهب از مردمان هند و از بردگان جریر بن عبدالله بجلی بود که از امام علی(علیه السلام)درخواست خرید خود را کرد، ولی جریر چون به این کار تمایل نداشت، او را آزاد کرد و وهب پس از آزادی به خدمت امام در آمد،1 از همین روست که اینان بجلی خوانده می شوند. گزارش دقیقی از ولادت ابوعلی نداریم، ولی از آنجا که در سن 75 سالگی وفات یافته،2 پس باید در حدود 150 هـ زاده شده باشد. ابن محبوب در شهر کوفه می زیسته3 و پس از طی دوره ای، به علم آموزی روی آورد. پدرش محبوب برای تشویق فرزند در مقابل هر روایتی که از علی بن رئاب می نوشت، یک درهم می داد.4 حسن سراد از شاگردان و یاران امام کاظم، امام رضا5 و امام جواد(علیهم السلام)به شمار می رود6 و از این بزرگواران و نیز شصت تن از شاگردان امام صادق(علیه السلام)7 و افرادی چون ابوحمزه ثمالی، جعفر بن سالم، حنان بن سدیر، صالح بن زراره و عبادة بن صهیب روایت دارد.8 محدثان بزرگی مانند محمد بن ابی عمیر، احمد بن محمد بن عیسی اشعری قمی، معاویه بن حکیم، یونس بن علی عطار و هیثم بن ابی مسروق از او روایت کرده اند. ابوعلی از راویان و محدثان بلند پایه و مورد وثوق شیعه و از فقهای اصحاب ائمه معصومین(علیهم السلام)و از ارکان اربعه عصر خود و از اصحاب اجماع به شمار آمده است.9 سراد سرانجام در سال 224 هـ درگذشت.10 جای بسی شگفتی است با اینکه ابن محبوب راوی بسیاری از آثار عالمان شیعه بوده و نجاشی به این مناسبت بارها از او یاد کرده، اما از شرح حال خود وی غفلت ورزیده است.

ابوعلی آثار و تألیفات متعددی دارد که عبارت اند از: التفسیر الحدود النکاح الفرائض الدیات11 معرفة رواة الاخبار12 طبقات الرجال علل الاحادیث فضائل الاعمال فضائل القرآن الاحتجاج المصالح الارضین الازاهیر الاسباب الاشکال الافانین اللانبیاء احادیث الجن و الانس اخص الاعمال تعبیر الرؤیا التحذیر جداول الحکمه الاوامر الاوائل البزائر البلدان التاریخ المصالح المحبوبات المحاسن معانی الحدیث و التحریف الحیرة و الصفوه الحیوان و الاجناس التخویف الروایه الریاضه السماء صوم الایام المکروهات العتق الترهیب الفروق القرائن الکعبه اللطائف المآثر ما خاطب الله به خلقه الجمل13 المراج الطلاق النوادر (هزار ورقه) و المشیخه14 که در اصول شیعه نوشته شده و مشهورتر از کتاب مزنی و امثال آن است. این کتاب بیش از صد سال پیش از غیبت کبری نگاشته شده و برخی از اخبار غیبت را در بر دارد.15 ابوسلیمان داود بن کوره قمی، از اساتید کلینی کتاب المشیخه را بر اساس کتب فقهی به صورت باب باب در آورده و شهید ثانی حدود هزار حدیث از آن را گزینش کرده است16 که نشان می دهد این اثر گران قدر تا سده دهم وجود داشته است.

پی نوشت ها

[1] ـ اختیار معرفة الرجال 584.
[2] ــ خلاصة الاقوال 37.
[3] ــ الاعلام 2/212.
[4] ــ اختیار معرفة الرجال 584.
[5] ــ رجال الطوسی 347 و 372.
[6] ــ الفهرست (الندیم) 276.
[7] ــ معجم رجال الحدیث 5/91.
[8] ــ لسان المیزان 2/248.
[9] ــ الفهرست (طوسی) 47.
[10] ــ خلاصة الاقوال 37.
[11] ــ الفهرست (الندیم) 276.
[12] ــ معالم العلماء 33.
[13] ــ هدیة العارفین 1/266.
[14] ــ الفهرست (طوسی)47.
[15] ــ اعلام الوری 2/258.
[16] ــ الذریعه 3/327 و 21/69.*

دیگر منابع: رجال البرقی 49 الذریعه 4/248 تنقیح المقال 1/304 قاموس الرجال 3/347 رجال ابن داود 116 جامع الرواة 1/221 نقد الرجال 97 الوجیزه 33 الکنی و الالقاب 2/312 معجم المؤلفین 3/273.

حسن ـ سرخسی (166 ـ 236 هـ )

ابومحمد حسن بن سهل بن عبدالله سرخسی ذو القلمین.

برادر فضل بن سهل ذوالریاستین، وزیر مأمون عباسی (خلافت