198 ـ 218 هـ ) بود. ولادت او را به سال 166 هـ نوشته اند.1 شیخ طوسی نام وی را در زمره اصحاب امام رضا(علیه السلام)ذکر کرده است.2 حسن فردی ادیب، شاعر3 و آشنا به اخترشناسی بود.4 هنگامی که برادرش فضل در خراسان به قتل رسید، مأمون حسن را که در آن زمان در بغداد بود، به وزارت برگزید و تمام اختیارات فضل را به او واگذار کرد5 از جمله ولایت و حکومت تمام سرزمین هایی را که به دست طاهر بن حسین از فرماندهان لشکر مأمون فتح شده بود، به حسن واگذار نمود.6 وی نزد مأمون منزلتی والا داشت و مورد احترام وی بود و نشست های طولانی مأمون با وی حکایت از این امر دارد.7 رجال نویسان و مورخان حسن را فردی عاقل، مدبر، بلندهمت و بسیار بخشنده توصیف کرده و آورده اند که وی بسیار به شعرا علاقمند بود و عطایای فراوانی به ایشان هدیه می کرد.8 مورخان گفته اند: پس از آنکه مأمون از خراسان به بغداد بازگشت، با پوران دختر حسن بن سهل ازدواج کرد و ابن سهل نیز مراسم عروسی را بسیار مفصل و باشکوه برگزار نمود.9 شیخ مفید می نویسد: فضل و حسن با ولایتعهدی امام رضا(علیه السلام)مخالف بودند، ولی به اصرار مأمون نزد امام(علیه السلام)رفته و موافقت حضرت را جلب کردند. آنان ظاهراً این مسئله را پذیرفته بودند، ولی به قدری نزد مأمون از امام سعایت و بدگویی کردند که موجب شهادت امام(علیه السلام)توسط او گردید.10 بنا بر گفته طبری، حسن به سال 203 هـ به مرض سوداء دچار گشته و عقلش را از دست داد و چنان شدت یافت که در غل و زنجیر شده و در خانه اش محبوس گردید. این مورخ زمان مرگ حسن بن سهل را سال 236 هـ نوشته است.11 البته اقوال دیگری درباره تاریخ مرگ او وجود دارد.

حسن کتاب جاودان خرد تصنیف هوشنگ شاه را به عربی ترجمه و تلخیص کرده است.12 الندیم نیز وی را در زمره شعرا ذکر کرده و اشعار اندکی را به او نسبت داده است.13

پی نوشت ها

[1] ـ الاعلام 2/192.
[2] ــ رجال الطوسی 374.
[3] ــ الفهرست (الندیم) 191.
[4] ــ اعیان الشیعه 5/107.
[5] ــ تاریخ بغداد 7/320.
[6] ــ الوافی بالوفیات 12/38.
[7] ــ الفخری 223.
[8] ــ الوافی بالوفیات 12/38.
[9] ــ تاریخ بغداد 7/320.
[10] ــ الارشاد 2/260، 261 و 269.
[11] ــ تاریخ الطبری 8/568 و 9/184.
[12] ــ کشف الظنون 1/577.
[13] ــ الفهرست (الندیم) 191.*

دیگر منابع: الذریعه 5/78 22/205 تنقیح المقال 1/284 جامع الرواة 1/203 المحبر 489، 493 و 494 العبر 1/332 معجم رجال الحدیث 4/355.

حسن ـ سکّری (212 ـ 275 هـ )

ابوسعید حسن بن حسین بن عبدالله سکّری مهلّبی بکری بغدادی ازدی.

اهل بصره بود و در سال 202 هـ زاده شد.1 خطیب بغدادی تولد او را به سال 212 هـ نوشته و می گوید: او از دانشمندان لغت شناس، نسب شناس و عالم به اخبار و تاریخ گذشتگان بود. سکری نزد بزرگانی چون ابوحاتم سجستانی، عباس بن فرج ریاشی و محمد بن حبیب بغدادی دانش آموخت.2 در بغداد نیز در مجلس درس ابوزکریای فراء، ادیب و نحوی مشهور حضور یافت و ادبیات و نحو را از وی فرا گرفت. بنا بر برخی روایات، روزی در درس استاد به بعضی گفته های وی انتقاد کرد و اشکال او مورد تأیید و تحسین استاد واقع گردید.3 وی را فردی موثق دانسته اند.4 او شاگردان و راویانی را تربیت کرده که از آن میان افرادی چون ابوسهل بن زیاد قطان، محمد بن احمد بن ابراهیم حکیمی و محمد بن عبدالملک تاریخی را می توان نام برد.5 گفته اند که سکری از خط خوشی برخوردار بود و دست نوشته هایش به دور از اشتباه و غلط تلقی شده است.6 وی به سال 275 یا 290 هـ درگذشت.7 سکری علاوه بر جمع آوری سروده های بسیاری از شاعران و قبایل مشهور عرب، آثار و تألیفات متعددی دارد و قفطی به ذکر بسیاری از آنها پرداخته است.8 شاعران برجسته ای چون امری القیس، زهیر، اعشی، هدبة بن خشرم، هذیل، ابونواس، نابغه جعدی و نابغه ذبیانی از جمله کسانی اند که سکری اشعار آنها را گردآوری کرده و با خط خویش نگاشته است. آثار او عبارت اند از: الوحوش النبات المناهل و القری الابیات السائره9 کعاب البنات10 و النقائص.11

پی نوشت ها

[1] ـ البلغة فی تاریخ ائمة اللغه 57.
[2] ــ تاریخ بغداد 7/296 و 297.
[3] ــ معجم الادباء 8/96.
[4] ــ نزهة الالباء 211.
[5] ــ تاریخ الاسلام 20/333.
[6] ــ الفهرست (الندیم) 86.
[7] ــ تاریخ بغداد 7/296 ـ 297.
[8] ــ انباه الرواة 1/293.
[9] ــ الفهرست (الندیم) 86.
[10] ــ تاریخ الاسلام 20/333.
[11] ــ معجم الادباء 8/96.*

دیگر منابع: الوافی بالوفیات 11/424 طبقات النحویین و اللغویین 183 سیر اعلام النبلاء 13/127 المنتظم 12/268 الاعلام 2/188 الکامل 7/435