179.
[3] ــ جامع الرواة 2/19.
[4] ــ رجال ابن داود 276.
[5] ــ رجال النجاشی 2/179.
[6] ــ طرائف المقال 1/562.
[7] ــ الذریعه 6/358.*

دیگر منابع: نقد الرجال 271 معجم رجال الحدیث 14/36 حاوی الاقوال 2/169 مجمع الرجال 5/49 منهج المقال 264 الوجیزه 83.

قاسم ـ وراق (م حدود 300هـ )

ابوذکوان قاسم بن اسماعیل بن ذکوان بغدادی ورّاق.

از نویسندگان مبرّد بود و از گروهی از دانشمندان و عالمان عصر خود استفاده کرده است. او عالم به تاریخ گذشتگان و از جمله کسانی است که سعی کرده در الکتاب سیبویه اندیشه کند، ولی از زیرکی و تیزهوشی کافی برای فهم آن برخوردار نبوده است. وی در سال های 255هـ به بعد، در ایامی که صاحب زنج در بصره خروج کرد، مسافرتی به سیراف، شهری ساحلی در خلیج فارس1 داشته است.2 ابوذکوان دارای تألیفی به نام معانی الشعر بوده که ابن درستویه آن را نقل کرده است.3 وی در حدود سال 300هـ درگذشت.4 بیش از این اطلاعی از او به دست نیامد.

پی نوشت ها

[1] ـ معجم البلدان 3/294.
[2] ــ معجم الادباء 16/236.
[3] ــ الفهرست (الندیم) 65.
[4] ــ هدیة العارفین 1/826.*

دیگر منابع: نزهة الالباء 219 ایضاح المکنون 2/506 بغیة الوعاة 2/251 لغت نامه دهخدا 1/399 تاریخ التراث العربی 2/1/94 الموشح 53، 97، 141، 191 و278 معجم المؤلفین 8/95.

قاسم ـ هروی (154 ـ 224هـ )

ابوعبید قاسم بن سلاّم بن مسکین خراسانی هروی خزاعی.

او به سال 150 یا154هـ 1 در شهر هرات به دنیا آمد و پس از گذراندن دروس مقدماتی، برای ادامه تحصیل رهسپار عراق شد. در زمینه ادبیات عرب از میان عالمان بصره از ابوزید انصاری، اصمعی و دیگران استفاده کرد و از شاگردان معروف و برجسته آنها به شمار می رفت. از میان دانشمندان و ادیبان کوفه از کسائی، فرّاء و برخی دیگر علومی فرا گرفت.2 حدیث و قرائت را از هشیم بن بشیر، عباد بن عوام کلابی و هشام بن عمار آموخت.3 وی از ادیبان و فقیهان برجسته شافعی بغداد و لغت شناس بود و به علم قرائت و غرایب القرآن نیز آگاه بود.4 ابن ابی یعلی وی را در شمار علمای حنبلی ذکر کرده است.5 اسحاق بن راهویه او را عالم ترین و در علوم ادبی والاترین فرد زمان خویش دانسته است.6 وی دارای شاگردانی نیز بود از جمله فنون علم ادب را به فرزندان هرثمه آموزش داده و افرادی چون ثابت بن عبدالعزیز بغوی، احمد بن یوسف تغلبی، حسن مکرم و دیگران از او علومی را آموخته اند.7 به گفته ابن خلکان، ابوعبید در زمان ثابت بن نصر مدت هجده سال بر کرسی قضاوت شهر طرسوس نشست.8 وی سرانجام به سال 224هـ در شهر مکه درگذشت.9 در تاریخ وفات او اندکی اختلاف است.10 ابوعبید دارای تألیفات بسیاری در موضوعات مختلف بود که عبارت اند از: غریب المصنف غریب الحدیث غریب القرآن معانی القرآن الشعراء الاموال المقصور و الممدود القرائات المذکر و المؤنث النسب الاحداث عددآی القرآن ادب القاضی الایمان و النذور الحیض الحجر و التفلیس الطهاره الامثال السائره للناسخ و المنسوخ فضائل القرآن11 المسند12 الایضاح خلق الانسان و نعوته الاضداد و الضدّ فی اللغه النعم و البهائم و الوحش و السباع و الطیر و الهوام و حشرات الارض کتاب فی الایمان و معالمه و سننه و استکماله و درجاته الخطب و المواعظ فَعَلَ و افعل رسالة فیما اشتبه فی اللفظ و اختلف فی المعنی ما خالف فیه العامه لغة العرب فضائل الفرس معانی الشعر و مقاتل الفرسان.13

پی نوشت ها

[1] ـ وفیات الاعیان 4/62.
[2] ــ تاریخ بغداد 12/403 و 404.
[3] ــ تاریخ الاسلام 16/321.
[4] ــ سیر اعلام النبلاء 10/492.
[5] ــ طبقات الحنابله 1/259.
[6] ــ نزهة الالباء 139.
[7] ــ تهذیب الکمال 23/355 و 363.
[8] ــ وفیات الاعیان 4/61.
[9] ــ الطبقات الکبری 7/355.
[10] ــ بغیة الوعاة 2/254.
[11] ــ الفهرست (الندیم) 78.
[12] ــ تاریخ الاسلام 16/325.
[13] ــ تاریخ الادب العربی (بروکلمان) 2/158 و 159.*

دیگر منابع: میزان الاعتدال 3/371 روضات الجنات 6/24 کشف الظنون 1/167 مختصر تاریخ دمشق 21/15 معجم المؤلفین 8/101 تذکرة الحفاظ 2/417 غایة النهایة 2/18.

قاسم ـ یقطینی (در عصر امام هادی(علیه السلام))

ابومحمد قاسم بن حسن بن علی بن یقطین یقطینی شعرانی قمی.

از موالی قبیله بنی اسد بود و در شهر قم سکونت داشت.1 او را از اصحاب امام هادی(علیه السلام) شمرده اند.2 وی از امام رضا(علیه السلام) نیز نقل