جدش، مخنف بن سلیم خلط شده باشد، چرا که مخنف از صحابه امام علی(علیه السلام)بود4 و دیگر اینکه نجاشی قبول ندارد وی از امام باقر(علیه السلام)هم روایتی نقل کرده باشد و این مطلب را صحیح نمی داند.5 ابومخنف از راویانی چون جابربن یزید جعفی، مالک بن اعین جهنی، ابوخالد کابلی و ابوجارود و از مورخانی مانند ابن اسحاق، سیف بن عمر تمیمی، شرقی بن قطامی و کلبی روایت کرده6 و از مهم ترین راویان وی می توان به هشام کلبی، نصر بن مزاحم7 و مدائنی اشاره کرد. در مورد مذهب ابومخنف برخی بر این عقیده اند که او شیعه افراطی بوده و از این رو، وی را ضعیف دانسته اند،8 اما محقق کتاب وقعة الطف معتقد است که ابومخنف امامی مذهب نبود، بلکه همانند دیگر کوفیان تشیعِ او صرف محبت اهل بیت بوده به خصوص که رجال عامه او را رافضی خطاب نکرده اند.9 در مقابل، برخی دیگر بر تشیع وی تصریح کرده اند. ابومخنف از محدثان معروف عصر اموی10 و از مورخان بنام کوفه به شمار می رفت و در آنچه روایت می کرد، مورد اعتماد بود.11 درگذشت وی را برخی در سال 157 ذکر کرده اند،12 اما یعقوبی ابومخنف را از فقهای زمان مهدی عباسی(خلافت 158 ـ 169) دانسته است،13 از این رو در بعضی منابع تاریخ وفات او پیش از سال 170هـ آمده است.14 آثار او عبارت اند از: الرده فتوح الشام فتوح العراق الجمل الصفین اهل نهروان و خوارج الغارات الخریت بن راشد و بنی ناجیه مقتل علی(علیه السلام) مقتل حجر بن عدی مقتل محمد بن ابی بکر و اشتر و محمد بن ابی حذیفه الشوری مقتل عثمان المستورد بن علّفه مقتل الحسین(علیه السلام) وفاة معاویه و ولایة ابنه یزید و وقعة الحرّه حصار ابن زبیر المختار بن ابی عبید سلیمان بن صرد عین الوردة مرج راهط بیعة مروان و مقتل ضحاک بن قیس مصعب و ولایته العراق مقتل عبدالله بن زبیر مقتل سعید بن عاص حدیث یا حمیرا مقتل ابن اشعث بلال خارجی نجدة ابی فدیک حدیث الازارقه حدیث روشنقباد شبیب الحروری و صالح بن مسرح المطرف بن المغیره دیر الجماجم و خلع عبدالرحمان بن اشعث یزید بن المهلّب و مقتله بالعقر خالد بن عبدالله القسری و یوسف بن عمر و موت هشام و ولایة الولید بن یزید زید بن علی(علیه السلام) یحیی بن زید الضحاک الخارجی15 المغازی السقیفه فتوح الاسلام فتوح خراسان الحکمین قتل الحسن(علیه السلام) اخبار زیاد اخبار الحجاج اخبار ابن الحنفیه اخبار آل مخنف بن سلیم اخبار الحریث بن الاسدی الناجی و خروجه16 و خطبة الزهرا که مقصود از آن خطبه ای از امیرالمؤمنین(علیه السلام) با نام الزهراء است.17

پی نوشت ها

[1] ـ تاریخ التراث العربی 2 / 1 / 127.
[2] ــ ریحانة الادب 7/258.
[3] ــ رجال الطوسی 50، 70 و 79.
[4] ــ الفهرست (الندیم) 105.
[5] ــ رجال النجاشی 2/191.
[6] ــ دائرة المعارف بزرگ اسلامی 215 و 216.
[7] ــ الفهرست (طوسی) 129.
[8] ــ لسان المیزان 4/584.
[9] ــ وقعة الطّف 19.
[10] ــ ریحانة الادب 7/258.
[11] ــ رجال النجاشی 2/191.
[12] ــ سیر اعلام النبلاء 7/301.
[13] ــ تاریخ الیعقوبی 2/403.
[14] ــ میزان الاعتدال 5/508.
[15] ــ الفهرست (الندیم) 105.
[16] ــ رجال النجاشی 2/191.
[17] ــ الفهرست (طوسی) 129.*

دیگر منابع: طرائف المقال 1/566 معجم الادباء 17/41 تاریخ الاسلام 9/581 التاریخ الکبیر 7/252 سیر اعلام النبلاء 7/301 معالم العلماء 94 المعارف 537 خلاصة الاقوال 136 الجرح و التعدیل 2 / 3 / 182 میزان الاعتدال 3/420 لسان المیزان 4/492 رجال ابن داود 282 فوات الوفیات 3/225 الاعلام 5/245.

لیث ـ خراسانی (حدود نیمه دوم قرن دوم هجری)

ابوهشام لیث بن مظفر بن نصر بن سیّار خراسانی.

از دوستان نزدیک خلیل بن احمد فراهیدی1 (م 170هـ )2 لغت شناس و ادیب مشهور بود. ابن معتز می نویسد که لیث از نویسندگان چیره دست خاندان برامکه (حکومت 170 ـ 193هـ )، ادیبی فرهیخته، لغت شناس ماهر و عالم به شعر و مطالب شگفت انگیز بود و با دستگاه حکومت برامکه مراوده داشت و مورد توجه و عنایت خاص آنها بود. مهارت لیث در علوم و فنون مختلف و شهرت وی در آن زمینه موجب شد تا خلیل بن احمد مجذوب وی شود و با او دوستی و معاشرت نماید و کتاب العین خود را به نام وی بنگارد و به اسم او ترویج نماید. هنگامی که تصمیم بر این کار گرفت آن را به بهترین خط نگاشت و به زیباترین صورت به لیث هدیه کرد و لیث نیز در مقابل، خخ صد هزار درهم برای او فرستاد. گفته شده که لیث با اشتیاق فراوان تمام کتاب را مطالعه، و پس از مدتی نیمی از آن را حفظ کرد. سپس در حادثه ای اصل کتاب از بین رفت و او به ناچار نیم دیگر کتاب را با کمک ادیبان معاصر آن روزگار جمع آوری نمود و بار دیگر کتاب را کامل کرد. و شاید به همین دلیل نیمه اول کتاب از استحکام و اتقان بیشتری برخوردار است.3