مالک ـ اصبحی (95 ـ 179هـ )

ابوعبدالله مالک بن أنس بن مالک بن عامر بن حارث أصبحی مدنی حمیری.

فقیه و محدث نامدار مدینه که مذهب مالکی از مذاهب چهارگانه اهل سنت به وی منسوب است. ایشان از هم پیمانان عثمان بن عبیدالله قرشی بود1 و به سال 95هـ 2 در مدینه زاده شد.3 در نسبش اختلاف است، ولی اتفاق منابع بر آن است که مالک منسوب به أصبح بن عوف بوده که سپس به عنوان قبیله ای از قبایل عرب شهرت یافت.4 وی در محیطی امن و خانواده ای مرفه و ثروتمند نشأت یافت و دانش آموزی را از حدود ده سالگی شروع کرد.5 او از بسیاری از فقیهان و عالمان مدینه دانش آموخت. از جمله استادان ویژه وی نافع بن مالک6 و ربیعة الرأی7 بوده که ظاهراً مدت مدیدی در حلقه درس ایشان شرکت می جست و بهره گیری از ایشان را هیچ گاه ترک نگفت. از دیگر اساتید وی می توان کسانی چون ابن شهاب زهری و نافع مولای ابن عمر را برشمرد.8 بنا به گفته نووی، وی از محضر نهصد استاد بهره گرفته که تنها سیصد تن از ایشان از تابعین بوده اند.9

شیخ طوسی نام او را در زمره اصحاب امام صادق(علیه السلام) آورده است.10 البته باید در نظر داشت چون مالک در مدینه اقامت داشته و از محضر امام صادق(علیه السلام)بهره گرفته، نقل روایاتی از ایشان می تواند دلیل در صحت این مطلب باشد.11 به استناد روایتی از صدوق، مالک مورد احترام امام صادق(علیه السلام)بوده و حتی امام(علیه السلام)در موردی دوستی خویش را با وی ابراز کرده و در یک نوبت نیز به همراه حضرت به حج مشرف شده است.12 وی مسافرتی به بحرین نیز داشته است.13 مالک از شاگردان برجسته ربیعة بن ابی عبدالرحمان و نافع بن مالک بود و به زودی از جایگاه ویژه ای برخوردار گشت. در حالی که هنوز سن وی از هفده سال فراتر نرفته بود و استادش نافع زنده بود، تدریس فقه را آغاز کرد و حلقه درس بر پا ساخت و به عنوان امام و پیشوای اهل مدینه برگزیده شد. گفته شده که حلقه تدریس وی از ازدحام و استقبال بیشتری نسبت به حلقه درس استادش برخوردار بود.14 در 21 سالگی نیز پس از درگذشت استاد دیگرش ربیعه، مرجع صدور فتوا گردید و بسیاری از طالبان علم از اقصی نقاط سرزمین های اسلامی بر وی گرد آمدند15 که در این میان از شاگردان ممتاز و برجسته ای چون سفیان ثوری، شعبة بن حجاج، اوزاعی و لیث بن سعد را می توان یاد کرد.16

محمد بن ادریس شافعی که مذهب شافعی منسوب به اوست، مالک را ستوده و او را در بسیاری از موارد برتر از ابوحنیفه دانسته17 و به اقوال، رفتار و احادیث وی استناد کرده است.18 وی همچنین مالک را استاد و معلم خویش خطاب کرده است.19 در سال 147هـ به سبب فتوایی که صادر کرد و ظاهراً خوشایند حاکم وقت مدینه، جعفر بن سلیمان نبود و از طرفی سعایت برخی دیگر مبنی بر اینکه مالک اعتقادی به بیعت با خلیفه و اطاعت از خلفا و حاکمان ندارد، به هفتاد ضربه شلاق محکوم شد.20 مالک با برخی خلفا و حاکمان وقت از جمله هارون الرشید (خلافت 170 ـ 193هـ ) و منصور (خلافت 136 ـ 158هـ ) رابطه داشته و آنها را موعظه و در برخی امور امر و نهی می کرده است.21 علاوه بر روایات بسیاری که بالغ بر حدود هزار حدیث می باشد،22 تألیفات و آثاری نیز از او برجای مانده که عبارت اند از: الموطأ رسالة الی ابنوهب فی القدر و الرد علی القدریه کتاب فی النجوم و حساب مدار الزمان و منازل القمر رساله فی الأقضیة رسالة الی ابی غسان رسالة الی هارون الرشید کتاب التفسیر لغریب القرآن کتاب السّر و رسالة الی اللیث فی اجماع اهل المدینه.23 سرانجام به سال 179هـ در زمان خلافت هارون الرشید درگذشت و پس از آنکه والی مدینه، عبدالله بن محمد بن ابراهیم بر جنازه اش نماز گزارد، در قبرستان بقیع مدفون شد.24

پی نوشت ها

[1] ـ التاریخ الکبیر 7/310 الجرح و التعدیل 8/204.
[2] ــ وفیات الاعیان 4/137.
[3] ــ الاعلام 5/257.
[4] ــ سیر اعلام النبلاء 8/71 جمهرة انساب العرب 435و436.
[5] ــ سیر اعلام النبلاء 8/49و55.
[6] ــ التاریخ الکبیر 7/310. 7 ـ ترتیب المدارک 1/121.
[8] ــ تهذیب الکمال 27/103 و104. 9 ـ تهذیب الاسماء و اللغات 1 / 2 / 79.
[10] ــ رجال الطوسی 308. 1
[1] ـ حلیة الاولیاء 3/193، 199 و 200 تهذیب الکمال 27/94.
[12] ــ الامالی 143 و144.
[13] ــ الطبقات الکبری 7/192.
[14] ــ ترتیب المدارک 1/125 و126 الدیباج المذهب 64.
[15] ــ سیر اعلام النبلاء 8/55.
[16] ــ الانساب 1/174.
[17] ــ طبقات الفقهاء 68.
[18] ــ الثقات 7/459.
[19] ــ ترتیب المدارک 1/129و130.
[20] ــ وفیات الاعیان 4/137 تاریخ الاسلام 11/323.
[21] ــ ترتیب المدارک 1/207 و 208.
[22] ــ تاریخ الاسلام 11/319.
[23] ــ ترتیب المدارک 1/204 ـ 207 الدیباج المذهب 75.
[24] ــ المنتظم 9/45 تهذیب الاسماء و اللغات 1 / 2 / 79.*