طور مستقیم از ائمه(علیهم السلام) روایتی ندارد.2 محفوظ نزد محدثانی همانند عمرو بن شَمِر جعفی (م 157هـ )، ابومریم عبدالغفار بن قاسم انصاری،3 عمر بن راشد4 و عیسی بن عبدالله بن محمد بن عمر بن علی(علیه السلام) صحابی امام صادق(علیه السلام) حدیث فرا گرفت.5 یحیی بن زکریا بن شیبان و محمد بن عبدالله حضرمی (202 ـ 298هـ ) نیز در شمار شاگردان اویند.6 نجاشی می گوید: همدانی کتابی داشته که ابراهیم بن سلیمان نهمی آن را گزارش کرده است7 و آقابزرگ از آن به کتاب الحدیث تعبیر کرده است،8 اما در منبع دیگری آمده است که وی نه کتابی داشته و نه اصلی.9 تاریخ درگذشت محفوظ به دست نیامد، اما با توجه به اینکه از شاگردان عمرو بن شمر (م 157هـ ) و استاد محمد حضرمی (م 202هـ ) بوده، به طور قطع درگذشت همدانی در قرن سوم رخ داده است.

پی نوشت ها

[1] ـ رجال النجاشی 2/377.
[2] ــ رجال ابن داود 284.
[3] ــ المعجم الکبیر 4/132 و 10/166.
[4] ــ نصب الرایه 4/141.
[5] ــ السنن (دارقطنی) 1/302.
[6] ــ همان المعجم الکبیر 4/132.
[7] ــ رجال النجاشی 2/277.
[8] ــ الذریعه 6/360.
[9] ــ طرائف المقال 1/341.*

دیگر منابع: الفهرست (طوسی) 768 معالم العلماء 111 خلاصة الاقوال 173 جامع الرواة 2/43 مجمع الرجال 5/96 منهج المقال 272 تنقیح المقال 2/54 مستدرکات علم رجال الحدیث 6/355.

محمد ـ ابن ابی جنوب (زنده در 252هـ )

محمد بن مروان بن ابی جنوب.

از شاعران هم عصر مستعین (خلافت 248 ـ 252هـ ) و معتز (خلافت 252 ـ 255هـ ) بود. در نزد مستعین فردی مطرود بود،1 اما هنگامی که خلافت به معتز واگذار شد، قصایدی درباره انتقال خلافت سرود و معتز را بسیار مدح نمود2 و از نزدیکان او قرار گرفت و از جانب او اداره امور یمامه و بحرین را عهده دار شد، اما در آنجا به اذیت و آزار و قتل مردم دست زد و در پی شکایت مردم، معتز او را عزل کرد.3 مجموعه اشعار او پنجاه ورقه می باشد.4 تاریخ فوت وی به دست نیامد، ولی در سال 252هـ زنده بوده است.5

پی نوشت ها

[1] ـ الوافی بالوفیات 5/16.
[2] ــ تاریخ الطبری 9/351 و 364.
[3] ــ الوافی بالوفیات 5/16.
[4] ــ الفهرست (الندیم) 182.
[5] ــ تاریخ التراث العربی 2/4/168.*

دیگر منابع: الکامل فی التاریخ 7/168.

محمد ـ ابن ابی صهبان (در عصر امام حسن عسکری(علیه السلام))

محمد بن ابی صهبان عبدالجبار قمی شیبانی، مشهور به ابن ابی صبهان.

از دانشمندان و محدثان موثق و مورد اعتماد شیعه و از شاگردان امام جواد، امام هادی و امام حسن عسکری(علیهم السلام)است.1 به گفته شیخ طوسی، از هیچ کدام از امامان روایتی ندارد،2 ولی در برخی منابع، خود محمد بن عبدالجبار می گوید که با امام صادق(علیه السلام) مکاتبه داشته است و روایتی را نقل می کند.3 با توجه به بُعد زمانی دوره او تا امام ششم، مکاتبه اش با امام جعفر صادق(علیه السلام) چندان پذیرفتنی نیست، به ویژه اینکه وی با دو ـ سه واسطه از آن امام روایت می کند،4 پس باید مرادش از صادق یکی از امامان پیش گفته باشد. بعضی از رجال شناسان به این نکته توجه کرده و مراد از صادق را در این بیان، امام هادی(علیه السلام)دانسته اند5 و گویا وی از خدمتگزاران این امام بوده است.6 بنابراین بر خلاف گفته شیخ طوسی، ابن ابی صهبان از امام هادی(علیه السلام) روایت دارد. مرحوم خوئی هم او را راوی از امام حسن عسکری(علیه السلام) آورده است.7 محمد بن عبدالجبار علاوه بر این دو امام، از محدثان و دانشمندان بزرگی چون محمد بن ابی عمیر ازدی،8 عبدالرحمان بن ابی نجران،9 صفوان بن یحیی، محمد بن سنان،10 علی بن مهزیار اهوازی، محمد بن خالد برقی، حسن بن علی بن فضال، حسن بن محبوب و بسیاری دیگر از علما حدیث فرا گرفته و گزارش کرده است.11 سعد بن عبدالله اشعری قمی،12 احمد بن محمد بن عیسی اشعری قمی،13 محمد بن حسن صفار قمی،14 محمد بن علی بن محبوب15 و محمد بن حسین بن ابی الخطاب16 هم در شمار شاگردان و راویان ابن ابی صهبان قرار دارند. از این اطلاعات چنین برداشت می شود که وی یا اهل قم بوده و یا اینکه پس از رسیدن به مقامات علمی مدتی را در قم زیسته است. اثر علمی او مجموعه حدیثی است که عبدالله بن جعفر حمیری، محمد بن یحیی عطار و احمد بن ادریس آن را روایت کرده اند.17 گفتنی است محمد بن ابی صهبان ذهلی یا باهلی که در برخی منابع آمده، گویا همین فرد است.18

پی نوشت ها

[1] ـ رجال الطوسی 5612، 5765 و 5887. 2 ـ همان 6366. 3 ـ الاستبصار