پس از تشکیل دولت عباسیان، ابن اسحاق در حیره به دستور منصور عباسی (خلافت 136 ـ 158هـ ) کتابی از آفرینش آدم تا آن زمان را برای مهدی (خلافت 158 169هـ ) پسر خلیفه نوشت که خیلی مفصل بود و آن را در خزانه دولتی گذاشته و از روی همان، کتابی مختصر فراهم آورد.29 کتاب ابن اسحاق شامل سه یا چهار بخش شامل تاریخ پیامبران از آغاز تا بعثت، سیره پیامبر اسلام، مغازی آن حضرت و تاریخ خلفا بوده است.30 ابن اسحاق بخش المبتدأ را با استفاده از مآخذ اهل کتاب و از طریق راویان یهودی و مسیحی یا آنان که مسلمان اما متأثر از اهل کتاب بوده اند و با تعبیر «عن بعض اهل العلم من اهل الکتاب الاول» نقل کرده است.31 متن تهیه شده ابن اسحاق به طور کامل به دست ما نرسیده و تنها تهذیب آن توسط عبدالملک بن هشام (م 218هـ ) به نام السیرة النبویه که به نام خود اوست، در دسترس ما قرار گرفته است. وی از طریق زیاد بن عبدالله بکائی از ابن اسحاق روایاتی نقل کرده و آن گونه که در مقدمه کتاب آورده، علاوه بر حذف بخش المبتدأ و تاریخ الخلفاء، مطالبی که بی ارتباط با پیامبر(صلی الله علیه وآله)دیده و یا شاهدی از قرآن بر آن نیافته، همچنین برخی اشعار و احادیث و مطالبی که شنیع می دانسته، حذف کرده و در عوض، مطالبی دیگر بر آن افزوده است.32 در مورد اشعار موجود در سیره ابن اسحاق، ابن سلام (م 231هـ ) نیز بسیار از وی انتقاد نموده و می نویسد: وی از افرادی شعر نقل کرده که هرگز شعر نسروده اند.33 طبری بخش زیادی از سیره ابن اسحاق مشتمل بر المبتدأ، سیره و تاریخ خلفاء را در کتاب خود نقل نموده،34 چنان که خلیفة بن خیاط (م 240هـ ) نیز اخبار مربوط به فتوحات و جریانات رده را از ابن اسحاق گرفته،35 که ظاهراً از همان کتاب اخبار الخلفاء او بوده است.36 اخیراً بخشی از کتاب ابن اسحاق در کتابخانه قرویین فاس مراکش و قطعه دیگری در کتابخانه ظاهریه دمشق پیدا شده37 که محمد حمیدالله و سپس سهیل زکّار جداگانه تصحیح و چاپ کرده اند. راوی این بخش، یونس بن بکیر است که روایاتی از دیگران را ضمیمه سیره ابن اسحاق کرده است.38 برخی از مباحث که در این بخش آمده، چنین است: زندگانی عبدالمطلب زندگی رسول خدا(صلی الله علیه وآله) از تولد تا بعثت ذکر اسلام برخی از بزرگان مهاجرین و انصار زوجات الرسول حدیث الإسراء و غزوه احد است.

دیگر آثار ابن اسحاق عبارت اند از: الفتوح39 أخبار کلیب و جساس که نسخه ای از آن در کتابخانه آل سید عیسی العطار در بغداد بوده است40 و کتاب حرّاب (حرب) البسوس بین بکر و تغلب ابنَی وائل بن قاسط که در کتابخانه مذکور موجود است.41 همچنین کتاب های دیگری بدو منسوب است: کتاب خطی در کتابخانه پاریس به نام سیر العرب الاربع حدیث الإسراء و المعراج، در کتابخانه طلعت در قاهره و أخبار صفین فی أصح الروایة و اتمها روایة محمد بن اسحاق و عمر بن سعید و غیرهما من العلماء المحققین، در کتابخانه برلین.42

پی نوشت ها

[1] ـ تاریخ بغداد 1/215.
[2] ــ معجم البلدان 4/176.
[3] ــ تاریخ خلیفه 79.
[4] ــ رجال الطوسی 3998.
[5] ــ سیر اعلام النبلاء 7/33 و 35.
[6] ــ المعجم الکبیر 3/86. 7 ـ رجال الطوسی 1065 و 1257. 8 ـ همان 34. 9 ـ سیرة ابن اسحاق 10، مقدمه تحقیق.
[10] ــ سیر اعلام النبلاء 7/34 و 47. 1
[1] ـ رجال الطوسی 1065 و 1257.
[12] ــ تاریخ بغداد 1/214.
[13] ــ السیرة النبویه 1/3 و 5.
[14] ــ الطبقات الکبری 7/321.
[15] ــ سیر اعلام النبلاء 7/34 و 47.
[16] ــ همان 39.
[17] ــ تاریخ بغداد 1/214.
[18] ــ التاریخ الکبیر 1/40 تهذیب التهذیب 9/43.
[19] ــ تاریخ بغداد 1/214 به بعد.
[20] ــ همان 219.
[21] ــ همان 214 به بعد.
[22] ــ همان و البدایة و النهایه 3/95 و 10/109.
[23] ــ میزان الاعتدال 3/469.
[24] ــ الجرح و التعدیل 7/193 سیر اعلام النبلاء 7/39. 25 ـ تاریخ بغداد 1/214 به بعد. 26 ـ همان. 27 ـ الثقات 7/380 عیون الاثر 1/63 ـ 67.
[28] ــ وفیات الاعیان 4/277 الطبقات الکبری 7/322 التاریخ الکبیر 1/40.
[29] ــ تاریخ بغداد 1/221. 30 ـ مقالات تاریخی، دفتر 6، ص292. 3
[1] ـ منابع تاریخ اسلام 57. 32 ـ السیرة النبویه 1/4.
[33] ــ طبقات الشعراء 4.
[34] ــ تاریخ الطبری 1/139، 140، 159 و 536 و 3/16، 64، 302.
[35] ــ تاریخ خلیفة بن خیاط 79، 80 و 96.
[36] ــ منابع تاریخ اسلام 63. 37 ـ سیرة ابن اسحاق 18 و 19.
[38] ــ منابع تاریخ اسلام 63. 39 ـ تاریخ التراث العربی، التدوین التاریخی 91. 40 ـ الذریعه 1/364. 4
[1] ـ همان 6/392.
[42] ــ تاریخ التراث العربی، التدوین التاریخی 91.

دیگر منابع: مشاهیر علماء الأمصار 139 و 140 العبر 1/165 تاریخ الإسلام 9/588 الوافی بالوفیات 2/188 شذرات الذهب 1/230 تاریخ ابی زرعة الدمشقی 219 المعارف 491 تاریخ ابن الوردی 1/188 المختصر فی اخبار البشر 2/6 المنتظم 8/157 التاریخ الصغیر 2/104 تقریب التهذیب 2/144 لسان المیزان 5/73 مرآة الجنان 1/244 معجم الأدباء 18/5 ـ 8 سیرت رسول الله، ج1، مقدمه مصحح،
[1] ـ 89.

محمد ـ ابن اعرابی (150 ـ 231هـ )

ابوعبدالله محمد بن زیاد اعرابی کوفی هاشمی، مشهور به ابن اعرابی.

وی مولای بنی هاشم بود1 و در سال 150هـ در کوفه زاده شد.2