در کودکی پدر خود را از دست داد و مادرش به همسری مفضّل ضبّی، راوی بزرگ اشعار عرب در آمد.3 ابن اعرابی نزد مفضّل نخستین مایه های شعر و لغت عربی و آیین روایت آنها را کسب کرد4 و علاوه بر مفضّل، با کسائی نیز همنشینی داشت و از او نوادر و نحو آموخت.5 از استادان او جز کسائی، به دو تن دیگر، یعنی قاسم بن معن مسعودی و ابومعاویه ضریر نیز اشاره کرده اند.6 به علاوه، بخشی از علوم خویش مانند لغت و ادبیات عرب را از اعراب بادیه نشینی که در اطراف کوفه ساکن بودند، نظیر بنی اسد و بنی عقیل فرا گرفته7 و از فصیحان عرب مانند صموتی کلابی و ابوالمحبّب ربعی روایت کرده است.8

ابن اعرابی لغت شناس، نسّابه و اخباری بود و به گفته شاگردش ابوالعباس احمد بن یحیی ثعلب، گویا علم لغت به وی سرانجام یافته است.9 وی احتمالا از جوانی به کار تدریس پرداخت و کار او اندک اندک بالا گرفت و درس باعظمتی تشکیل داد10 و بنا به روایتی صد تن در آن درس حاضر می شدند و شخصیت معروفی چون ثعلب بیش از ده سال در آن مجلس درس می خواند.11 از دیگر شاگردان و راویان وی ابواسحاق ابراهیم بن اسحاق حربی، ابوعکرمة ضبّی و ابوشعیب حرانی را می توان یاد کرد.12 أزهری وی را پارسا و راستگو خوانده13 و برخی چون ابن انباری وی را ثقه نیز دانسته اند14 و در مقابل، ابونصر باهلی او را کذّاب می خواند.15 گویند که ابن اعرابی احول و اعرج بود.16 وی در نهایت در حالی که هشتاد سال از عمرش گذشته بود، به سال 231هـ در سامرا وفات یافت.17 تاریخ های دیگری نیز برای وفاتش یاد شده است.18 آثار و تألیفات او عبارت اند از: النودار الانواء صفة الزرع الخیل مدح القبائل معانی الشعر تنسیق الامثال النبات الالفاظ نسب الخیل نوادر الدبیریین نوادر بنی فقعس الذباب النبت و البقل19 تاریخ القبائل کرامات الاولیاء20 خلق الانسان خلق الفرس21 الحیل22 اسماء خیل العرب و فرسانها البئر23 و مراثی الحسین(علیه السلام).24

پی نوشت ها

[1] ـ تاریخ بغداد 5/282.
[2] ــ سیر اعلام النبلاء 10/687.
[3] ــ المعارف 546.
[4] ــ انباه الرواة 3/132.
[5] ــ وفیات الاعیان 4/306.
[6] ــ معجم الادباء 18/190.
[7] ــ تاریخ الاسلام 17/321.
[8] ــ الفهرست (الندیم) 75.
[9] ــ نزهة الالباء 151.
[10] ــ الاغانی 8/473.
[11] ــ الفهرست (الندیم) 75.
[12] ــ الانساب 1/188.
[13] ــ تهذیب اللغه 1/20.
[14] ــ نزهة الالباء 150.
[15] ــ المزهر 2/411.
[16] ــ بغیة الوعاة 1/105.
[17] ــ الفهرست (الندیم) 75.
[18] ــ وفیات الاعیان 4/306 معجم الادباء 18/190 بغیه الوعاة 1/105.
[19] ــ الفهرست (الندیم) 75.
[20] ــ هدیة العارفین 2/12.
[21] ــ کشف الضنون 1/722 و 723.
[22] ــ همان 2/1425. با توجه به سایر کتاب ها، الخیل صحیح تر به نظر می رسد.
[23] ــ المستدرک علی معجم المؤلفین 644.
[24] ــ الذریعه 20/293.*

دیگر منابع: تاریخ الطبری 9/74 الوافی بالوفیات 3/79 شذرات الذهب 2/70 ایضاح المکنون 1/217 و 2/680 النجوم الزاهره 2/264 العبر 1/322 الکامل فی التاریخ 7/25 البدایة و النهایه 10/307 الموشح 315 و 338.

محمد ـ ابن بشار (قرن سوم هجری)

محمد بن قاسم بن بشار.

شخصیتی که در منابع روایی شیعه و سنی با این نام شهرت دارد، ابوبکر محمد بن قاسم بن بشار انباری (272 ـ 328هـ ) است که از رجال اهل سنت به شمار می رود، لیکن آنچه در اینجا مد نظر است اینکه وی یکی از مؤلفان شیعه در قرن سوم است. شیخ طوسی در کتاب رجال از این شخص ذیل کسانی که از ائمه روایت نکرده اند، نام برده و می گوید: سعد و حمیری از او روایت کرده اند.1 در الفهرست می نویسد: محمد بن قاسم بن بشار کتابی داشته است که به طریق ابن بابویه و ابنولید از سعد بن عبدالله و حمیری از او روایت شده است.2 مراد شیخ از سعد و حمیری، سعد بن عبدالله اشعری (م 310هـ ) و عبدالله بن جعفر حمیری (م 290هـ ) هستند که توجه به سال وفات اینان نشان می دهد وی با همنام خود انباری دست کم یک طبقه فاصله دارد و زمانی که انباری کودک یا نوجوانی بیش نبوده، ابن بشار شیعی دارای کرسی تدریس بوده است.

پی نوشت ها

[1] ـ الرجال 445.
[2] ــ الفهرست 225.*

دیگر منابع: جامع الرواة 2/176 معجم رجال الحدیث 17/158 الذریعه 6/364.

محمد ـ ابن حاجب (م پس از 283هـ )

ابوجعفر محمد بن احمد بن حاجب، مشهور به ابن حاجب.

غلام1 یا دوست2 و شاگرد ابن رومی، شاعر معروف (22
[1] ـ 283هـ ) بود و از ادیبان و شاعران بغداد به شمار می رفت. مجموعه