کودکی، رشد و بالندگی و موقعیت وی اطلاعی در دست نیست. گفته اند که از اسحاق بن راهویه، علی بن مدینی، احمد بن حنبل و دیگران حدیث شنید.2 علمای رجال اهل سنت او را محدثی راستگو دانسته اند.3 کسانی چون ابوعوانه، ابوحامد بن شرقی، محمد بن صالح بن هانی و دیگران از او حدیث نقل کرده اند. وی سال 286هـ از دنیا رفت.4 آثاری چون تخریج صحیح مسلم5 و المسند الصحیح را برای او برشمرده اند.6

پی نوشت ها

[1] ـ تاریخ مدینة دمشق 55/163. 2 ـ تاریخ الاسلام 21/288.
[3] ــ الجرح و التعدیل 8/87.
[4] ــ تذکرة الحفاظ 2/686.
[5] ــ هدیة العارفین 2/20. 6 ـ کشف الظنون 1/556.*

دیگر منابع: سیر اعلام النبلاء 13/492 الوافی بالوفیات 3/70 طبقات الحفاظ 301 مختصر تاریخ دمشق 23/185 شذرات الذهب 2/194 معجم المؤلفین 11/217.

محمد ـ اسکافی (م 240هـ )

ابوجعفر محمد بن عبدالله اسکافی بغدادی.

از عالمان و متکلمان پر آوازه معتزله و از مؤلفان شیعه گرای بغداد است. اصل او از سمرقند بود و چون پدر و مادرش او را از درس خواندن منع می کردند، در آغاز خیاطی می کرد. جعفر بن حرب (م 236هـ ) که از بزرگان معتزله بود، اسکافی را به طلب علم کشاند و به جای پرداخت کمک هزینه به او، ماهیانه مبلغی به مادرش پرداخت می کرد. وی را با اوصافی چون عجیب الشأن در علم و هوش، بلندهمتی و صفای نفس تعریف کرده و گفته اند که معتصم عباسی (خلافت 218 ـ 227هـ ) شیفته او بود و او را گرامی می داشت و زمانی که سخن می گفت، مجلس ساکت می شد.1 ابن ابی الحدید که خود از معتزله بغداد است و معتزلیان بغداد امیرمؤمنان علی(علیه السلام) را افضل از خلفای دیگر می دانند، می گوید: شیخ ما ابوجعفر اسکافی از دوستداران امام علی(علیه السلام)بود و در تفضیل او مبالغه می کرد و اعتقادی خالص به آن حضرت داشت.2 حسین بن علی کرابیسی، متکلم شیعی با اسکافی مناظراتی داشته است.3 وقتی محمد بن عیسی برغوث که اسکافی در ردّ وی کتابی نوشته بود، از مرگ ابوجعفر مطلع شد، سجده کرد و خود نیز چند ماه پس از آن مرد.4 از عبدالجبار معتزلی نقل شده که اسکافی هفتاد کتاب در علم کلام نوشته است.5 فرقه اسکافیه را منسوب به وی می دانند.6 ابوجعفر در سال 240هـ از دنیا رفت. آثار وی عبارت اند از: فضائل علی(علیه السلام) المقامات فی تفضیل علی(علیه السلام) اثبات خلق القرآن بیان المشکل علی برغوث التمویه نقض کتاب حفص النقض لکتاب الحسین النجار الرّد علی من انکر خلق القرآن اللطیف البدل الرّد علی المشبهه المخلوق علی المجبره الشرح لاقاویل المجبره ابطال قول من قال بتعذیب الاطفال جمل قول اهل الحق النعیم ما اختلف فیه المتکلمون الاشربه العطب نقض کتاب ابن شبیب فی الوعید کتاب علی هشام کتاب علی الحسین (در موضوع استطاعت) و کتاب علی النظام (در اینکه یک فعل از دو طبیعت مختلف صادر نمی شود).7

چنان که پیداست کتاب معروف المعیار و الموازنه که به نام ابوجعفر محمد بن عبدالله اسکافی منتشر شده، در میان این کتاب ها نیست، بلکه الندیم آن را تألیف ابن الاسکافی جعفر بن محمد می داند.8 در نسخه چاپی المعیار و الموازنه نیز نسبت این کتاب به مؤلف به صورت علمی بحث نشده است.9 علاوه بر آنچه الندیم شمارش کرده، اسکافی کتابی هم در ردّ العثمانیه جاحظ نوشته و جاحظ گفته است که چه کسی جرأت کرده کتاب مرا نقض کند. از آن پس ابوجعفر از جاحظ فرار می کرد.10 این کتاب با استفاده از منقولات ابن ابی الحدید بازسازی، و دوباره چاپ شده است.11

پی نوشت ها

[1] ـ الفهرست (الندیم) 213.
[2] ــ شرح نهج البلاغه 4/63.
[3] ــ تاریخ بغداد 5/416.
[4] ــ سیر اعلام النبلاء 10/551.
[5] ــ شرح نهج البلاغه 17/133.
[6] ــ اللباب فی تهذیب الانساب 1/57.
[7] ــ الفهرست (الندیم) 213.
[8] ــ همان.
[9] ــ المعیار و الموازنه فی فضائل الامام امیر المؤمنین علی بن ابی طالب(علیه السلام) .
[10] ــ شرح نهج البلاغه 17/133.
[11] ــ دایرة المعارف بزرگ اسلامی 8/343.*

دیگر منابع: الانساب 1/150 ریحانة الادب 1/122 لغت نامه دهخدا 2/1980 معجم المؤلفین 10/200 فرهنگ بزرگان 528 الکنی و الالقاب 2/27 الوافی بالوفیات 3/336 لسان المیزان 5/221.

محمد ـ اسکندرانی (180 ـ 269هـ )

ابوعبدالله محمد بن ابراهیم بن زیاد اسکندرانی، ابن موّاز مصری.

در سال 180هـ متولد شد1 و مولای قیس به شمار می رفت و فقه را نزد ابن ماجشون و ابن عبدالحکم آموخت. پسرش ابوالقاسم بکر و