رازی و محمد بن یوسف فربری را نام برد.11

بخاری در اواخر عمر به نیشابور رفت و در آغاز اقامت خود، از حمایت محافل اصحاب حدیث به ویژه محمد بن یحیی ذهلی مفتی نیشابور برخوردار بود، ولی در نهایت به خاطر دیدگاه های خاص کلامی بخاری و از طرفی توجه مردم به او، این روابط به سردی گرایید. ذهلی ضمن متهم ساختن بخاری به بدعت، حضور در مجلس او را براصحاب حدیث تحریم کرد. با توجه به نفوذ ذهلی در میان مردم، ادامه فعالیت برای بخاری ناممکن شد و او به ناچار نیشابور را به قصد زادگاهش ترک گفت و همه شاگردانش جز مسلم بن حجاج و احمد بن سلمه او را ترک کردند. او به دنبال این واقعه به بخارا رفت و در آنجا مورد استقبال انبوه مردم قرار گرفت، ولی پس از مدتی اقامت در آن دیار، به خاطر عدم اجابت خواسته خالد بن احمد ذهلی، والی بخارا مجبور به ترک این شهر شد و به روستای خرتنگ در دو فرسخی سمرقند نزد بستگانش رفت.12 سرخسی می گوید: بخاری به سبب بعضی آرای فقهی از بخارا اخراج شد.13 برخی نیز می گویند: احمد بن حنبل به بخاری اعتراض داشت که چرا کتابش را صحیح نامیده و حال اینکه بیشتر راویانش خوارج هستند و او ادعا می کرد که چون خوارج دروغ نمی گویند، موثق هستند، به همین دلیل قاضی بخارا او را به زندان انداخت.14 با اینکه بخاری و صحیح او در میان اهل سنت از جایگاه ویژه ای برخوردار است، اما نقدهایی بر آن نوشته شده از جمله محمد صادق نجمی در کتاب سیری در صحیحین چنین کرده و اعتراضات عالمان اهل سنت و شیعه را در این باره بیان داشته است. بخاری پس از 62 سال زندگی در سال 256هـ در همان روستا درگذشت.15

او تألیفات متعددی دارد که عبارت اند از: التاریخ الکبیر التاریخ الاوسط التاریخ الصغیر الاسماء و الکنی الضعفاء السنن الصحیح الادب (الادب المفرد) خلق افعال العباد القرائة خلف الامام16 المسند الکبیر الاشربه الهبه اسامی الصحابه الوحدان المبسوط العلل المؤتلف و المختلف الفرائد قضایا الصحابه و التابعین و اقاویلهم رفع الیدین فی الصلاه برّ الوالدین17 تفسیر القرآن ثلاثیات الرقاق العوالی18 بدء المخلوقات فوزالابرار19 و قصص الانبیاء.20

پی نوشت ها

[1] ـ تاریخ بغداد 2/6.
[2] ــ الوافی بالوفیات 2/206.
[3] ــ تاریخ بغداد 2/6.
[4] ــ سیر اعلام النبلاء 12/394.
[5] ــ تاریخ بغداد 2/6.
[6] ــ سیر اعلام النبلاء 12/394.
[7] ــ تاریخ بغداد 2/6.
[8] ــ سیر اعلام النبلاء 12/394.
[9] ــ تهذیب الکمال 24/431.
[10] ــ تاریخ الاسلام 19/248.
[11] ــ تهذیب الکمال 24/431.
[12] ــ التاریخ الصغیر 1/15 ـ 18، مقدمه.
[13] ــ المبسوط 30/297.
[14] ــ نهایة الدرایه 499.
[15] ــ طبقات الحنابله 1/278.
[16] ــ الفهرست (الندیم)286.
[17] ــ التاریخ الصغیر 1/18.
[18] ــ هدیة العارفین 2/16.
[19] ــ کشف الظنون 1/227 و 2/1303، 1471 و 1684.
[20] ــ فهرست نسخه های خطی فارسی 6/4513.*

دیگر منابع: البدایة و النهایه 11/24 الجرح و التعدیل 3/2/191 الکامل فی التاریخ 7/240 وفیات الاعیان 4/188 العبر 1/368 شذرات الذهب 2/134 الثقات 9/114.

محمد ـ بُرْجُلانی (م 238هـ )

ابوجعفر محمد بن حسین بن ابی الشیخ برجلانی، معروف به ابوالشیخ برجلانی اصفهانی بغدادی.

ابوجعفر برجلانی اهل و ساکن بغداد بود.1 از راویانی چون حسین بن علی جُعفی،2 مالک بن خثعم،3 ابوعاصم بصری و ابونعیم کوفی حدیث شنیده و روایت کرده است. کسانی مانند ابویعلی موصلی،4 ابراهیم بن عبدالله بن جنید5 و احمد بن محمد بن مسروق6 از وی روایاتی را نقل کرده اند. برجلانی همچنین استاد ابن ابی الدنیا بود7 و فردی زاهد، فاضل، ثقه و صدوق به شمار می رفت8 و مذهب حنبلی داشت.9 او سرانجام به سال 238هـ وفات کرد.10 آثار و تألیفات وی عبارت اند از: الجود و الکرم الصحبه الصبر المتیمین الطاعه الهمّه11 الزهد و الرقائق.12 ابن حبان همچنین او را صاحب حکایات نیز دانسته است.13

پی نوشت ها

[1] ـ الانساب 1/310.
[2] ــ تاریخ بغداد 2/222.
[3] ــ معجم المؤلفین 9/235.
[4] ــ الثقات 9/88.
[5] ــ الجرح و التعدیل 7/229.
[6] ــ المنتظم 11/263.
[7] ــ الجرح و التعدیل 7/229.
[8] ــ الوافی بالوفیات 2/337.
[9] ــ الاعلام 6/97.
[10] ــ تاریخ بغداد 2/222.
[11] ــ الفهرست (الندیم) 236.
[12] ــ تاریخ بغداد 2/222.
[13] ــ الثقات 9/88.*

دیگر منابع: اللباب فی تهذیب الانساب 1/134 میزان الاعتدال 3/522 شذرات الذهب 2/90 طبقات الحنابله 1/291 النجوم الزاهره 2/293 لسان المیزان 5/137 تاریخ الاسلام 17/317 العبر 1/336 سیر اعلام النبلاء 11/112 البدایة و النهایه 10/349.