محمد ـ برقی (در عصر امام جواد(علیه السلام))

ابوعبدالله محمد بن خالد بن عبدالرحمان برقی.

رجال شناسان او را منسوب به یکی از روستاهای اطراف قم به نام برق رود (برقه) دانسته اند، ولی از محل ولادت و تاریخ آن سخنی به میان نیامده است. او را پسری به نام احمد1 و برادرانی به نام های ابوعلی حسن و فضل بود. برخی او را از موالیان ابوموسی اشعری،2 و بعضی از موالیان جریر بن عبدالله گفته اند.3 وی از اصحاب امام کاظم، امام رضا و امام جواد(علیهم السلام)،4 و موثق و مورد اعتماد برخی از صاحبان رجال بود5 و حتی می گویند که بزرگانی از فقها چون شیخ صدوق در الفقیه و محقق اردبیلی در مجمع الفایده به روایات او اعتماد کرده اند.6 ولی برخی دیگر از رجال نویسان چون نجاشی او را در نقل روایت ضعیف دانسته اند7 و بعضی برآن اند که دلیل ضعف محمد بن خالد، روایت او از راویان ضعیف و اعتماد زیاد او بر اخبار مرسل بوده است.8 به هر حال وی از راویانی مانند اسماعیل بن عبدالخالد (الخالق)، خلف بن حمّاد، زکریا بن عمران، حماد بن عیسی و قاسم بن محمد جوهری روایت کرده و راویانی چون محمد بن احمد نهدی، محمد بن حسن صفار، محمد بن علی محبوب و علی بن ابراهیم از او روایت کرده اند.9 محمد بن خالد برقی ادیب و عالم به تاریخ و سِیَر و علوم عرب بود و آثاری بر جای گذارد که عبارت اند از: التنزیل و التعبیر یوم و لیله مکة و المدینه حروب الأوس و الخزرج العلل علم الباری الخطب و التفسیر.10 آقابزرگ تهرانی به دلایلی ترجیح می دهد که کتاب آخر را از آنِ برادرش حسن بن خالد بداند.11 الندیم علاوه بر کتاب های العویص، التبصره و الرجال، کتاب المحاسن را هم تألیف محمد برقی دانسته است نه پسرش احمد. این کتاب خود شامل حدود هشتاد کتاب دیگر بوده که نزد ابوعلی محمد بن همام (م 332 یا 336هـ ) وجود داشته است. همچنین برای احمد برقی کتابی به نام البلدان یاد می کند و می افزاید که از کتاب البلدان پدرش بزرگ تر است.12 ظاهراً این همان التبیان (النبیان) فی احوال البلدان و نیز البلدان و المساحه است.13 گویا در کتاب رجال هم تنها به کسانی که از امام علی(علیه السلام) روایت کرده اند، پرداخته است، چون آن را الرجال مَن روی عن امیرالمؤمنین(علیه السلام)نام نهاده اند.14 آثار دیگر برقی قصص الانبیاء،15 المبتداء (احتمال داده اند که همان قصص الانبیاء یا التبیان باشد)16 و النوادر می باشد.17

پی نوشت ها

[1] ـ الفهرست (طوسی) 62.
[2] ــ رجال النجاشی 2/220.
[3] ــ الوجیزه 113.
[4] ــ رجال الطوسی 343، 363 و 377.
[5] ــ رجال الطوسی 363 رجال ابن داود 171 الوجیزه 113.
[6] ــ تنقیح المقال 3/113.
[7] ــ رجال النجاشی 2/220.
[8] ــ الوجیزه 113.
[9] ــ جامع الرواة 2/108.
[10] ــ رجال النجاشی 2/220.
[11] ــ الذریعه 4/284.
[12] ــ الفهرست 276 و 277.
[13] ــ الذریعه 3/145 و 327 و 26/109.
[14] ــ هدیة العارفین 2/8.
[15] ــ الذریعه 17/104.
[16] ــ کتابخانه ابن طاووس 433.
[17] ــ الفهرست (طوسی) 226.*

دیگر منابع: رجال ابن داود 3/50 معالم العلماء 109 اختیار معرفة الرجال 541 قاموس الرجال 8/162 مجمع الرجال 5/6 2 نقد الرجال 5 3 دائرة المعارف الشیعیة العامه 1/318 الذریعه 7/180 معجم المؤلفین 9/277.

محمد ـ برمکی (زنده در 218هـ )

محمد بن جهم برمکی.

از خاندان برمکیان و از مترجمان از فارسی به عربی بود. ابومعشر جعفر بن محمد بلخی وی و عبدالله بن یحیی برمکی را به علم و فضل ستوده است.1 جمال الدین قفطی هم محمد بن جهم را از دانشمندان بنام منطق و نجوم معرفی کرده و می گوید: در زمان مأمون عباسی (خلافت 198 ـ 218هـ ) می زیست و کتاب الاختیارات را برای او تألیف کرد.2 وی شاعر هم بوده و برای مأمون شعر سروده است.3 همچنین ابن قتیبه دینوری محتوای کتاب برمکی را همان مطالب موجود در آثار ارسطو ذکر کرده و می افزاید: چنان که گویند، به دلیل ناتوانی روزه نمی گرفت و به هنگام مرگ از وصیت به ثلث مال هم خودداری ورزید، چرا که آن را زیاد می شمرد.4 وی ابوحفص عمر بن عبدالعزیز شطرنجی شاعر (م حدود 210هـ ) را ملاقات کرده و فیلسوف عرب یعقوب بن اسحاق کندی (م حدود 260هـ ) ویژگی های شطرنجی را به نقل از برمکی گزارش کرده است.5 زمانی هم معتصم عباسی (خلافت 218 ـ 227هـ ) بر وی غضب کرد و تصمیم به کشتن او گرفت، ولی ابن ابی دؤاد خلیفه را از این کار باز داشت.6 سیر الملوک کتاب دیگری از اوست.7

پی نوشت ها

[1] ـ الفهرست (الندیم) 305 و 336.
[2] ــ تاریخ الحکماء 186.
[3] ــ تاریخ الطبری 8/665.
[4] ــ تأویل مختلف الحدیث 50.
[5] ــ ذیل تاریخ بغداد (ابن نجار) 5/67. 6 ـ وفیات الاعیان 1/82.
[7] ــ کشف الظنون 2/1026.