از: خالد حذّاء داود بن ابی هند دینار قشیری (م 139هـ ) ابومعاذ سلیمان بن ارقم بصری عوف اعرابی (م 146هـ)، میمون بن عجلان ربعی، جویبر بن سعید، اسلم بن سلیمان بن مغیرة بن ابی برده و ابوهارون غنوی (م پس از 130هـ).4 همچنین او حروف قرائت را از اسماعیل بن مسلم بصری مکی فرا گرفته و روایت کرده است.5 احمد بن حنبل (م 241هـ)، خلیفة بن خیاط (م 240هـ)، عمر بن شبه نمیری (م 262هـ)، بهز بن اسد (م پیش از 198هـ)، سختویة بن مازیار، احمد بن نصر نیشابوری، احمد بن سعید مروزی رباطی (م 245هـ)، ابوعبدالملک عقبة بن مکرم بن افلح هلالی بصری و عبیدالله قواریری و پسرش حسن بن حسن که وی هم محدث بود، از شاگردان و راویان محمد بن حسین بصری هستند.6 از میان رجالیون اهل سنت، ابن حبان و ذهبی وی را توثیق کرده اند7 و ابن حجر صدوق دانسته است.8 یحیی بن معین هم قدحی بر او وارد نمی داند. در مقابل، ابوحاتم در وثاقتش تردید کرده و نسائی ضعیف شمرده است.9 بنا به گفته برخی، محبوب بن حسن به قدریه گرایش داشته است.10 از تاریخ مرگ ابوجعفر گزارشی در دست نیست، ولی با توجه به وفات اساتید و شاگردانش به دست می آید که او در قرن دوم و سوم می زیسته و به احتمال قریب به یقین در نیمه نخست سده سوم درگذشته است. به گفته الندیم، محبوب بن حسن کتابی در باره متشابهات قرآن داشته است.11 گویا ابوعبدالله محمد بن محبوب بصری بُنانی (م 222هـ) پسر اوست که برخی اطلاعات پسر و پدر را در هم آمیخته اند.12

پی نوشت ها

[1] ـ تهذیب الکمال 30/336 لسان المیزان 7/355.
[2] ــ لسان المیزان 7/355 جامع البیان 8/37.
[3] ــ الثقات 7/529.
[4] ــ تهذیب الکمال 25/74.
[5] ــ تاریخ الاسلام 14/382.
[6] ــ خلاصة تهذیب تهذیب الکمال 9/104. 7 ـ الثقات 7/529 تاریخ الاسلام 14/382.
[8] ــ تقریب التهذیب 2/67. 9ـ میزان الاعتدال 3/441. 10ـ تقریب التهذیب 2/67. 1
[1] ـ الفهرست 39. 12 ـ التعدیل و التجریح 2/704 خلاصة تهذیب تهذیب الکمال 9/380.

دیگر منابع: التاریخ الکبیر 1/67 الجرح و التعدیل 8/388 التعدیل و التجریح 2/658 و 829 تهذیب الکمال 27/262 لسان المیزان 7/350 الکاشف فی معرفة من له روایة فی کتب السته 2/164 تاریخ مدینة دمشق 4/29.

محمد ـ بصری (م 257هـ )

ابوعلی محمد بن جوان بن شعبه یا محمد بن شعبة بن جوان بصری.

برخی منابع به جای شعبه، سعید ذکر کرده اند.1 اطلاعات چندانی از او در دست نیست. آورده اند که وی اهل بصره و ساکن بغداد بود و در آن شهر روایت می کرد. خطیب بغدادی او را فردی موثق دانسته و می نویسد: از راویانی چون مؤمل بن اسماعیل، ابی عاصم نبیل و ابوداود طیالسی روایت کرد و افرادی مانند یحیی بن محمد بن صاعد، محمد بن مخلّد عطار و محمد بن بشر بن موسی قراطیسی از او روایت نمودند. بصری در ربیع الآخر سال 258 وفات یافت. المسند اثر اوست.2

پی نوشت ها

[1] ـ المنتظم 12/145.
[2] ــ تاریخ بغداد 2/160 و 5/352.*

دیگر منابع: معجم المؤلفین 9/167.

محمد ـ بصری (135 ـ 235هـ )

ابوهذیل محمد بن هذیل بن عبدالله بن مکحول عبدی بصری علاف.

از موالی قبیله عبدالقیس بود و بنا بر مشهور در سال 135هـ 1 در محله کاه فروشان بصره زاده شد، به همین جهت به علاّف شهرت یافت. ابوهذیل دانش را از عثمان طویل فراگرفت2 و از افرادی چون غیاث بن ابراهیم قاضی و سلیمان بن مریم روایت کرد. عیسی بن محمد کاتب، ابویعقوب شحام و ابوالعیناء از او روایت کرده اند.3 او استاد و پیشوای معتزله و متکلمی توانمند به شمار می رفت4 که در بحث و مناظره مهارتی خاص داشت، به صورتی که با چند جمله بر حریف خود پیروز می شد.5 با این همه، در گفتوگویی که با یکی از شیعیان مجنون نما در رقّه، درباره امامت و جانشینی بعد از پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) داشت، محکوم شد و در سفری که به بغداد داشت و با مأمون (خلافت 198 ـ 218هـ ) ملاقات کرد، جریان را برای وی بازگو کرد. مأمون آن شیعه را احضار کرد و او را از نزدیکان و ندیمان خویش قرار داد.6 در منابع، نامی از این شیعه برده نشده است. وی به جهت اعتقاداتش درباره قدرت و صفات و افعال الهی به شدت مورد مذمت و نکوهش، بلکه تکفیر بیشتر نویسندگان اهل سنت واقع شد و برخی از بزرگان معتزله نیز در ردّ عقایدش کتاب ها نوشته اند.7 ذهبی او را فردی بی تقوا، شرابخوار و ملحد به حساب می آورد.8 خطیب بغدادی او را فردی بدزبان و کسی که موجب تفرقه مسلمین شد، می داند.9 باید توجه داشت که ابوهذیل در عصر خویش در مناظره و بحث با