مخالفان اسلام و شکست و رفع شبهات ملحدان نقش به سزایی داشت، به طوری که بیش از سه هزار نفر به دست وی مسلمان شدند.10 در حدود پانزده سالگی ضمن مباحثه با یکی از عالمان یهودی که در بحث بر تمام متکلمان بصره پیروز شده بود، بر او غالب شد و سبب خروج وی از شهر گردید.11 وی در حالی که بینایی خود را از دست داده بود و حدود یکصد سال از عمرش می گذشت، در سال 230هـ وارد بغداد شد. او در موضوعات مختلف دارای کتاب ها و آثاری است که عبارت اند از: الامامة علی هشام کتاب علی ابی شمر فی الارجاء طاعة لا یراد الله بها کتاب علی السوفسطائیه کتاب علی المجوس کتاب علی الیهود التولید علی النظام الوعد و الوعید مقتل غیلان کتاب الی الدمشقیین المجالس الحجه صفة الله بالعدل و نفی القبیح الحجة علی الملحدین تسمیة اهل الاحداث کتاب علی ضرار فی قوله ان الله یغضب من فعله کتاب علی النصاری مسائل فی الحرکات و غیرها کتاب علی عمار النصرانی فر الرد علی النصاری کتاب فی صفة الغضب و الرضا من الله جل ثناء السخط و الرضا کتاب المخلوق علی حفص الفرد الرد علی مکیف المدینی الحد علی ابراهیم الرد علی الغیلانیه فی الارجاء کتاب علی حفص الورد فی فعل و یفعل کتاب علی النظام فی تجویز القدرة علی الظلم کتاب علی النظام فی خلق الشیء و جوابه عنه الرد علی القدریه و المجبره کتاب علی ضرار و جهم و ابی حنفیه و حفص فی المخلوق کتاب علی النظام فی الانسان الرد علی اهل الادیان کتاب فی جمیع الاصناف کتاب الاستطاعه الحرکات کتاب فی خلق الشیء عن الشیء التفهم و حرکات اهل الجنه کتاب جواب القبائی کتاب علی من قال بتعذیب الاطفال کتاب علی الثنویه الظفر علی ابراهیم الجواهر و الاعراض الحوض و الشفاعه و عذاب القبر کتاب علی اصحاب الحدیث فی التشبیه تثبیت الاعراض السمع و البصر عملا ام عمل بهما الانسان ما هو علامات صدق الرسول طول الانسان و لونه و تألیفه کتاب فی الصوت ما هو و کتاب میلاس، نام فردی مجوسی بود که بعد از مشاهده مناظره ابوهذیل با ثنویه (دوگانه پرستان) و پیروزی وی بر آنان، اسلام آورد که ابوهذیل در همین رابطه کتابی نوشت و اسم آن شخص را بر آن گذاشت.12 در مدت عمر و زمان درگذشت وی اختلاف است.13 برخی عمر وی را یکصد سال و زمان وفاتش را سال 235هـ ذکر کرده اند14 و عده ای عمر او را 105 سال دانسته اند. ابوهذیل در سامرا درگذشت و احمد بن ابی دؤاد قاضی با گفتن پنج تکبیر بر او نماز گزارد و چون علت را جویا شدند، پاسخ داد که به جهت گرایش شیعی اش مانند نماز آنان تکبیر گفتم. گویند که ابوهذیل علی(علیه السلام)را از عثمان برتر می دانست و در آن زمان چنین فردی شیعه محسوب می شد.15

پی نوشت ها

[1] ـ لسان المیزان 5/413. 2 ـ طبقات المعتزله 44. 3 ـ لسان المیزان 5/413. 4 ـ وفیات الاعیان 4/265. 5 ـ طبقات المعتزله 44. 6 ـ الاحتجاج 2/317 ـ 321. 7 ـ الفرق بین الفرق 122. 8 ـ سیر اعلام النبلاء 10/543. 9 ـ تاریخ بغداد 3/366.
[10] ــ طبقات المعتزله 44.
[11] ــ تاریخ بغداد 3/367 و 368.
[12] ــ الفهرست (الندیم) 203 و 204.
[13] ــ طبقات المعتزله 48.
[14] ــ الامالی (سید مرتضی) 1/178.
[15] ــ طبقات المعتزله 48.*

دیگر منابع: النجوم الزاهره 2/248 روضات الجنات 7/273 ریحانة الادب 7/301 شذرات الذهب 2/85 تاریخ الحکماء 16 دائرة المعارف بزرگ اسلامی 6/388 المنتظم 11/234 العبر 1/332 مروج الذهب 2/248 معجم المؤلفین 12/92 الاعلام 7/131 المنیة و الامل 164 ـ 170 باب ذکر المعتزله 25 ـ 29.

محمد ـ بغدادی (حدود 145 ـ 258هـ )

ابوجعفر محمد بن حسن بن شمون بغدادی بصری.

وی اهل بصره و در شمار اصحاب امام جواد، امام هادی و امام حسن عسکری(علیهم السلام)بود1 و در بغداد می زیست. او از امام حسن عسکری2(علیه السلام)، امام کاظم(علیه السلام) و به نقلی از هشتاد نفر از اصحاب امام صادق(علیه السلام)روایت نقل کرده است. نجاشی او را واقفی، غالی، فاسدالمذهب، ضعیف و غیرثقه دانسته است. به نقلی امام جواد، امام هادی و امام حسن عسکری(علیهم السلام) وی و چهل نفر از خاندان او را سرپرستی کرده و مخارج آنها را تأمین نمودند.3 اسحاق بن محمد بصری، ابویعقوب بن محمد و دیگران از او روایت کرده اند.4 وی کتاب های اسامی امیرالمؤمنین،5 السنن و الآداب و مکارم الاخلاق، النوادر و المعرفة را تألیف کرد و پس از 114 سال عمر در سال 258هـ از دنیا رفت،6 بنابراین می توان ادعا کرد که او در حدود 145هـ زاده شده است.

پی نوشت ها

[1] ـ رجال الطوسی 36، 407 و 424.
[2] ــ معجم رجال الحدیث 15/224.
[3] ــ رجال النجاشی 2/222.
[4] ــ اختیار معرفة الرجال 572 و 322.
[5] ــ معالم العلماء 110.
[6] ــ رجال النجاشی 2/222.*