محمد ـ بغدادی (م 245هـ )

ابوجعفر محمد بن حبیب بن امیة بن عمرو بغدادی هاشمی محبری، معروف به ابن حبیب.

زادگاه و محل سکونت وی بغداد بود1 و به خاطر اینکه از موالی بنی عباس بوده، هاشمی لقب گرفته و به سبب تألیف کتاب المُحبّر، محبری نامیده شده است. رجال شناسان او را عالم به انساب و اخبار عرب، لغت شناس، شاعر، حافظ حدیث و موثق معرفی کرده اند و به رغم اینکه به ظاهر حبیب، پدر اوست، گفته اند: حبیب نام مادرش می باشد که قبل از ولادت محمد به دلیل ملاعنه از شوهرش جدا شده است.2 وی از هشام بن محمد کلبی، قطرب، ابوعبیده، ابویقظان و ابن اعرابی روایت کرده و محمد بن احمد بن ابی عرابه و ابو سعید سکری از او روایت کرده اند.3 ابن حبیب از دوستان و همنشینان ثعلب بود و با اینکه چندین سال از ثعلب بزرگ تر بود، از حضور ثعلب به خاطر دانش او در مجلس خود بیم داشت و از املا خودداری میورزید، به طوری که یک بار وی در توضیح بیتی از حسان فرو ماند و ثعلب به جای او پاسخ گفت.4 همچنین بعضی درباره اش گفته اند که او آثار دیگران را می گرفت و به نام خود منتشر می ساخت. وی از دوستان پدر ابن رومی هم بوده است.5 ابن حبیب در سال 250هـ یا 245هـ در سامرا از دنیا رفت.6

آثار او عبارت اند از: الارحام التی بین رسول الله(صلی الله علیه وآله) و اصحابه سوی العصبه اُمَّهات النبی(صلی الله علیه وآله) امهات اعیان بنی عبدالمطلب امهات السبعه من قریش النسب المحبر الامثال علی افعل و یسمی المنمق السعود و العمود العمائر و الربائع (در باب نسب) الموشح المختلف و المؤتلف (در اسامی و نسب قبایل) المقُتنی غریب الحدیث الانواء المُشَجَّر کتاب مَنْ استجیبت دعوته الموشا المُذَهَّبْ فی اخبار الشعراء و طبقاتهم نقائض جریر و عُمربن لَجا نقائض جریر و الفرزدق المفوف (العفوف) تاریخ الخلفاء کتاب مَن سُمّی ببیت قاله مقاتل الفرسان القاب الشعراء کُنَی الشعراء العقل السماة (المسماة) ایام جریر التی ذکرها فی شعره المقتبس الخیل (الحیل/الخلیل) النبات الالقاب (القاب القبائل کُلها) القاب الیمن و مُضَر و ربیعه و القبائل الکبیر و الایام (که برای فتح بن خاقان گرد آورده بود).7 بسیاری از کتب وی امروزه در دست است مانند المحبر، المنمق، القاب الشعراء، امهات النبی، اسماء المغتالین که در مجموعه نوادر المخطوطات چاپ شده است.

پی نوشت ها

[1] ـ معجم الادباء 18/112.
[2] ــ الفهرست (الندیم) 119 تاریخ بغداد 2/277.
[3] ــ همان.
[4] ــ تاریخ بغداد 2/277.
[5] ــ معجم الادباء 18/112.
[6] ــ الوافی بالوفیات 2/325.
[7] ــ الفهرست (الندیم) 119.*

دیگر منابع: الانساب 1/7 تاریخ اسلام 18/423 الذریعه 2/233 الاعلام 6/78 کشف الظنون 1/167 هدیة العارفین 2/14 معجم المطبوعات العربیه 1/74 معجم المؤلفین 9/174 فرهنگ زندگی نامه ها 1/359 و دائرة المعارف بزرگ اسلامی 3/306.

محمد بن بلال (در عصر امام حسن عسکری(علیه السلام))

شیخ طوسی ضمن توثیق وی، او را از اصحاب امام حسن عسکری(علیه السلام) به شمار آورده است.1 درباره زندگی وی اطلاعی در دست نیست، جز آنکه آورده اند: او از علی بن ابراهیم بن هاشم قمی درباره موضوعات مختلف سؤالاتی پرسید و او جواب سؤالاتش را برایش فرستاد.2 مجموعه این پرسش و پاسخ ها، کتاب مسائل را به وجود آورد که به وی نسبت داده اند.3

پی نوشت ها

[1] ـ رجال الطوسی 401. 2 ـ رجال النجاشی 2/87.
[3] ــ الذریعه 20/365.

دیگر منابع: خلاصة الاقوال 143 نقد الرجال 296 الوجیزه 91 منهج المقال 287 مجمع الرجال 5/170 قاموس الرجال 8/86 معجم رجال الحدیث 15/139 تنقیح المقال 2/89 جامع الرواة 2/81 معجم الموحّد 2/243.

محمد بن ثابت (در عصر امام کاظم(علیه السلام))

محمد بن ثابت.

از اصحاب امام موسی کاظم(علیه السلام) بوده1 و از آن حضرت حدیث نقل کرده است.2 احمد بن محمد بن سعید از وی روایت کرده است.3 بعضی از رجال نویسان ایشان را با محمد بن ثابت بن ابی سعید متحد دانسته اند.4 وی دارای مذهب امامی بوده5 و اکثر رجال شناسان درباره او اظهار بی اطلاعی کرده اند.6 نسخه موسی بن جعفر(علیه السلام)اثر اوست.7

پی نوشت ها

[1] ـ رجال الطوسی 359 رجال البرقی 50.
[2] ــ نقد الرجال 296 رجال النجاشی 2/276.
[3] ــ هدایة المحدثین 230 جامع الرواة 2/82.*