ترمذ نیز به نشر علم و نوشتن اشتغال داشت، ولی با نوشتن کتاب های ختم الولایة و علل الشریعة متهم به کفر شد و او را از شهر بیرون کردند و سپس وارد بلخ شد و چون اهالی آنجا با وی هم عقیده بودند، نسبت به وی استقبال و احترام نمودند. برخی از دانشمندان اهل سنت او را فردی عارف، امام، حافظ، زاهد و حکیم معرفی کرده و مواعظ و نصایحی را از وی نقل کرده اند،3 ولی بعضی دیگر به جهت مسلک صوفی گری و نوشتن کتاب هایی در این رابطه، او را مورد مذمت و نکوهش قرار داده اند.4 ابونعیم اصفهانی وی را مورد ستایش قرار داده و مستقیم الطریق به حساب می آورد و او را همنشین بزرگان صوفیه چون ابوتراب نخبشی و یحیی بن جلاء می داند.5 وی علاوه بر علوم اسلامی، با نجوم نیز آشنایی داشت و در همین رابطه کتاب نوروزنامه را به زبان فارسی به رشته تحریر در آورد.6 کتاب های الفروق، غرس الموحدین، عود (غرر) الامور، المناهی، شرح الصلاة،7 ختم الانبیاء، ریاضة النفس، الاحتیاط، مناهج العباده، المنهج، نوادر الاصول فی معرفة اخبار الرسول، اثبات العلل للشریعة، ختم الاولیاء،8 مختصر نوادر الاصول، طبقات الصوفیه،9 حقائق التفسیر،10 المسائل المکنونة، الأکیاس و المفترین، بیان الفرق بین الصدر و القلب و الفؤاد و اللب، العقل و الهوی، الصلاة و مقاصدها،11 به اضافه سه کتاب پیش گفته از آثار اوست. از آنجا که انباری در سال 318هـ از وی حدیث شنید و حدود نود سال عمر کرد،12 می توان وفات ترمذی را حدود سال 300هـ دانست، ولی عده ای وفات او را سال 255هـ دانسته اند.13 ذهبی نام وی را در ردیف درگذشتگان سال 281 تا 290هـ ذکر کرده است.14 البته روشن است که چون وی در سال 285هـ در نیشابور مشغول تدریس بود، مرگش بایستی پس از این تاریخ رخ داده باشد.

پی نوشت ها

[1] ـ صفة الصفوه 4/146.
[2] ــ طبقات الشافعیة الکبری 2/245.
[3] ــ سیر اعلام النبلاء 13/440.
[4] ــ لسان المیزان 5/309.
[5] ــ حلیة الاولیاء 10/233.
[6] ــ الذریعه 24/280.
[7] ــ طبقات الشافعیة الکبری 2/245.
[8] ــ هدیة العارفین 2/16.
[9] ــ کشف الظنون 2/1104 و 1979.
[10] ــ تاریخ الاسلام 21/278.
[11] ــ الاعلام 6/272.
[12] ــ لسان المیزان 5/310.
[13] ــ کشف الظنون 2/1104 و 1979.
[14] ــ تاریخ الاسلام 21/278.*

دیگر منابع: طبقات علماء الحدیث 2/353 تذکرة الحفاظ 2/645 معجم المؤلفین 10/315 طبقات الصوفیه 217 طبقات الحفاظ 282 طبقات الاولیاء 362 المستفاد من ذیل تاریخ بغداد 19/26.

محمد ـ ترمذی (م 280هـ )

ابوبکر محمد بن عمر ترمذی بلخی.

نام وی تنها در کتاب معجم المؤلفین آمده و در منبع دیگری یافت نشد. کحّاله به نقل از فهرست مؤلفان کتابخانه ظاهریه بغداد می نویسد: ابوبکر محمد بن عمر ترمذی بلخی شافعی دارای فضل و صاحب اثری به نام العالم و المتعلم می باشد و تاریخ مرگ او سال 280هـ است.1 از القاب ذکر شده می توان به اصل و ریشه و نیز مذهب فقهی وی پی برد.

پی نوشت ها

[1] ـ معجم المؤلفین 11/78.*

محمد ـ ترمذی (200 ـ 295هـ )

ابوجعفر محمد بن احمد بن نصر بن احمد ترمذی شافعی.

وی چنان که از لقبش پیداست، در اصل اهل ترمذ بود و در سال 200هـ به دنیا آمد، هرچند ساکن بغداد بود.1 از یحیی بن بکیر مصری، یوسف بن عدی و ابراهیم بن منذر روایت کرد و افرادی چون احمد بن کامل قاضی، عبدالباقی بن قانع و عبدالرحمان بن سیما از او روایت نمودند.2 رجال نویسان اهل سنت وی را محدثی ثقه و قابل اعتماد دانسته اند.3 به گفته خود وی، در آغاز به مذهب حنفی گرایش داشت و سپس به دلایلی به مذهب شافعی گروید.4 به نوشته ذهبی، ابوجعفر شیخ شافعیه در عراق و از برجسته ترین و با ورع ترین علمای آنان بود.5 وی در آخر عمرش به اختلال حواس عظیمی دچار شد و به سال 295هـ درگذشت.6 کتاب اختلاف اهل الصلاة اثر اوست.7

پی نوشت ها

[1] ـ الانساب 1/460.
[2] ــ تاریخ بغداد 1/365.
[3] ــ الوافی بالوفیات 2/70.
[4] ــ وفیات الاعیان 4/195.
[5] ــ تاریخ الاسلام 22/245.
[6] ــ المنتظم 13/77.
[7] ــ طبقات الشافعیة الکبری 2/187.*

دیگر منابع: شذرات الذهب 2/220 طبقات الشافعیه (ابن هدایة الله) 38 طبقات الفقهاء 105 سیر اعلام النبلاء 13/546 لسان المیزان 5/46 العبر 1/430 معجم المؤلفین 9/25.

محمد ـ تمیمی (حدود 250 ـ 298هـ )

ابوالحسن محمد بن ولید بن ولاّد تمیمی مصری، مشهور به ابنولاّد.

تاریخ ولادت وی معلوم نیست، اما چون گفته اند که به هنگام