روزگار خویش گردید.2 شافعی طی دو سفر در سال های 195 و 198 هـ به بغداد رفت و در مدتی که در آنجا اقامت داشت، مجلس درسی برپا ساخته و به تعلیم و تربیت شاگردانی چند پرداخت.3 از شاگردان شافعی باید از احمد بن حنبل پیشوای حنبلیان، ابوثور، حسین بن علی کرابیسی و ابوعبید قاسم بن سلاّم نام برد.4 شافعی به تعلیم و تربیت دانشوران اهتمام بسیار داشت. ربیع بن سلیمان از شاگردان وی در این باره می گوید: شافعی پس از ادای فریضه صبح تا هنگام زوال به تدریس علوم مختلف نظیر قرائت قرآن، حدیث و تفسیر آن، مناظره و بحث کلامی، ادبیات عرب، انساب، عروض و شعر مشغول بود و گروه گروه در مجلس درس وی حاضر می شدند. او علاوه بر تدریس، مناظرات مختلفی با برخی از دانشمندان هم عصر خویش از جمله محمد بن حسن شیبانی فقیه و اصولی مشهور و شاگرد برجسته ابوحنیفه و اسحاق بن راهویه از فقهای معروف خراسان داشته و بر ایشان فایق آمده است.5 وی در فن تیراندازی6 و شعر نیز توانا بود و نیک می سرود. برخی از اشعار او را ابن خلّکان ذکر کرده است.7 به اتفاق اهل سنت، وی فردی موثق، امانت دار و با ورع بود و به گفته احمد بن حنبل، در چهار رشته دانش رایج آن روزگار یعنی فقه، لغت شناسی، تسلط بر اختلاف آرا و اقوال علما و معانی و بیان فیلسوف بود. شافعی در نهایت به سال 199 هـ به مصر بازگشت و تا پایان عمر در همان جا اقامت داشت و در سال 204 هـ درگذشت.8 مزار او در مصر، در قبرستان قرافة الصغری مشهور است.9 وی دارای آثار و تألیفات متعددی بوده که عبارت اند از: الطهارة مسألة المنی استقبال القبله الامامه ایجاب الجمعه صلاة العیدین صلاة الکسوف صلاة الاستسقاء صلاة الجنائز الحکم فی تارک الصلاة الصلاة الواجبة و التطوع و الصیام الزکاة الکبیر زکاة الفطر زکاة مال الیتیم الصیام المناسک الکبیر المناسک الاوسط مختصر المناسک الصید و الذبائح البیوع الصرف و التجاره الرهن الصغیر الرهن الکبیر الرساله احکام القرآن اختلاف الحدیث جماع العلم الیمین مع الشاهد الشهادات الاجارات الکبیر کری الابل و الرواحل ردّ المواریث اختلاف الأجیر و المستأجر الدعوی و البیّنات الاقرار و المواهب الاجارات املاءً بیان فرض الله صفة نهی النبی(صلی الله علیه وآله) النفقه علی الأقارب المزارعه المساقاة الوصایا الوصایا بالعتق الوصیة للوارث وصیة الحامل صدقة الحیّ عن المیت المکاتب المدبّر عتق امهات الاولاد الجنایة علی امّ الولد الولاء و الحلف التعریض بالخطبه الصداق عشرة النساء تحریم مایجمع من النساء الشغار اباحة الطلاق العدّه الایلاء الخلع و النشوز الرضاع الظهار اللعان ادب القاضی الشروط اختلاف العراقیین اختلاف علی و عبدالله سیر الاوزاعی الغصب الاستحقاق الأقضیة الصلح اقرار احد الابنین بأخ قتال اهل البغی الأساری و الغلول القسامة الجزیة القطع فی السرقة الحدود المرتدّ الکبیر المرتد الصغیر الساحر و الساحرة القراض الایمان و النذور الأشربة الودیعة العمری بیع المصاحف خطأ الطبیب بلوغ الرشد جنایة معلم الکتاب جنایة البیطار و الحجام اصطدام الفرسین و النفسین اختلاف الزوجین فی متاع البیت صفة النفی فضائل قریش و الانصار الولیمة صول الفحل الضحایا البحیرة و السائبة الاعتکاف قسم الصدقات الشفعة السبق و الرمی الرجعة اللقطة اللقیط و المنبوذ الحوالة و الکفالة کری الارض التفلیس فرض الصدقة قسم الفیء القرعة صلاة الخوف الدیات الجهاد جراح العمد الخرص العتق عمارة الارضین ابطال الاستحسان العقول الاولیاء الردّ علی محمد بن الحسن صاحب الرأی سیر الواقدی حبل الحبلة خلاف مالک و الشافعی قطّاع الطریق اختلاف اهل العراق علی علیّ و عبدالله دیات الخطا قتال المشرکین الاقرار بالحکم الظاهر الاجناس غسل المیت اتباع امر رسول الله(صلی الله علیه وآله) مسألة الجنین وصیة الشافعی ذبائح بنی اسرائیل ما ینجّس الماء ممّا خالطه الامالی فی الطلاق مختصر البویطی10 الامالی الاّم11 المبسوط فی الفقه12 که به نظر می رسد تمام کتاب هایی که یاقوت آنها را به صورت مستقل و جداگانه برمی شمرد، ابواب کتاب المبسوط است ثبات النبوة و الردّ علی البراهمة التنقیح فی علم القیافه الحجة العراقی رسالة فی بیان الناسخ و المنسوخ من القرآن و السنة مدافع القرآن و مختصر الربیع.13 محمد بن غانم اشعار شافعی را در دیوانی جمع آوری کرده است.14

پی نوشت ها

[1] ـ تاریخ بغداد 2/56.
[2] ــ تاریخ الاسلام 14/308.
[3] ــ المنتظم 10/135.
[4] ــ تاریخ مدینة دمشق 51/267.
[5] ــ معجم الادباء 17/293 و 304.
[6] ــ تاریخ بغداد 2/59.
[7] ــ وفیات الاعیان 4/166.
[8] ــ تاریخ مدینة دمشق 51/350 و 432.
[9] ــ وفیات الاعیان 4/165.
[10] ــ معجم الادباء 17/324 ـ 327.
[11] ــ الوافی بالوفیات 2/176.
[12] ــ الفهرست (الندیم) 264.
[13] ــ هدیة العارفین 2/9.
[14] ــ تاریخ الاسلام 14/338.*