محمد ـ عبدی (م پیش از 300هـ )

ابوبکر محمد بن عبدالرحمان بن سلیمان بن حاجب عبدی عبقسی طرسوسی بغدادی، مشهور به ابن عبده.

از نسب شناسان بزرگ قرن سوم است و چنان که از نسب اش بر می آید، از قبیله عبدالقیس و گویا اهل و یا ساکن بغداد و طرسوس بوده است. پدرش عبدالرحمان با لقبش عبده شناخته می شد، از این رو محمد هم به ابن عبده شهرت داشت. الندیم می نویسد: عبدی از نسب شناسان موثق بود و در شناخت نژاد، آداب و رسوم، عادات و خوی عربی توانایی ویژه ای داشت و با سلطان وقت همکاری می کرد.1 ابن سلاّم جُمَحی هم او را در شمار نسّابه هایی چون محمد بن اسحاق، عبدالملک بن هشام، محمد بن حبیب و زبیر بن بکار قرار داده است.2 علی بن محمد بن علی علوی نسّابه نیز درباره ابن عبده می گوید که علمِ به نسب عرب و عجم به وی ختم می شد.3 ابوالعباس نجاشی در مواردی از وی با عنوان محمد بن عبده الناسب نام برده و مطالبی نقل کرده است.4 از مذهب او گزارشی در دست نیست، ولی یکی از محققان معاصر عدم تعرض الندیم به این مسأله را دلیل عامی مذهب بودن عبدی گرفته است.5 ابن عبده در نهایت از همکاری با دربار محل سکونت خود دست کشید و راهی شهرهای مرزی که شاید یکی از آنها طرسوس باشد، شد و تا پایان عمر در آنجا زیست و پیش از سال 300 هـ درگذشت.6

وی آثار و تألیفات گوناگونی دارد که عبارت اند از: النسب الکبیر الکافی فی النسب مختصر اسماء القبایل مناکح آل المهلب نسب ولد ابی صفرة المهلب و ولده کتاب معد بن عدنان و قحطان مناقب قریش الامهات نسب بنی فقعس بن طریف بن اسد بن خزیمه نسب کنانه نسب الاخنس بن سریق الثقفی کتاب ابی جعفر المنصور اشراف بکر و تغلب و فرسانهم و ایامهم و مناقبهم و احلافهم اسماء فحول الشعراء الشجعاء7 الالویه مشجر انساب قریش الدارجات تسمیة القبایل و البطون فرسان العرب مهاجرة الحبشه انفاق اسماء القبایل النوافل مبتدا سباق العرب القاب العرب تفضیل العرب بیوتات العرب انساب ثقیف انساب ولد عیسی بن موسی الهاشمی نسب خزاعه و المبایعات من نساء الانصار.8

پی نوشت ها

[1] ـ الفهرست (الندیم) 118.
[2] ــ کتاب النسب 122.
[3] ــ المجدی فی انساب الطالبیین 5.
[4] ــ رجال النجاشی 2/22، 153 و 218.
[5] ــ قاموس الرجال 9/400.
[6] ــ الوافی بالوفیات 3/229.
[7] ــ الفهرست (الندیم) 118.
[8] ــ الوافی بالوفیات 3/229.*

دیگر منابع: سبل الهدی و الرشاد 1/239 هدیة العارفین 1/515 معجم المؤلفین 10/142.

محمد ـ عبسی (حدود 207 ـ 297هـ )

ابوجعفر محمد بن عثمان بن محمد عبسی کوفی، معروف به ابن ابی شیبه.

اهل کوفه و از موالی بنی عبس بود و نسبت وی بدین سبب است.1 تاریخ ولادت وی به درستی روشن نیست. به گفته ذهبی، او در حدود نود سالگی درگذشته است،2 پس می توان گفت که ولادت او در حدود سال 207 هـ بوده است. بنا بر روایتی که خطیب بغدادی نقل کرده، عبسی قریب هفتاد سال از عمر خویش را در زادگاه خود کوفه گذراند و به سال 273 هـ راهی بغداد شد و تا پایان عمر در آنجا اقامت داشت و نزد بزرگانی چون یحیی بن معین، احمد بن یونس و منجاب بن حارث به کسب دانش پرداخت.3 وی شاگردان و راویان بسیاری را تربیت کرده که از آن میان کسانی چون ابوالقاسم طبرانی، عثمان بن سماک و ابن صاعد را می توان نام برد.4 ابن ابی شیبه در رشته های مختلف علوم از قبیل تاریخ، تفسیر قرآن و فقه دستی داشت، ولی توانایی عمده وی در حدیث بود و شهرت او نیز بدین جهت است.5

رجال شناسان اهل سنت در معرفی شخصیت وی دچار اضطراب شده و حتی تناقضاتی در کلامشان به چشم می خورد. گروهی وی را محدثی کذاب و جاعل حدیث معرفی کرده6 و دسته ای او را ثقه و مورد اعتماد خوانده اند.7 وی در سال 2878 یا 297 هـ در بغداد درگذشت9 و آثاری از خود بر جای گذاشت که عبارت اند از: السنن فی الفقه فضائل القرآن10 تاریخ و العرش و صفته.11 زرکلی می نویسد: در کتابخانه ظاهریه دمشق اوراقی از مسائل ابن ابی شیبه به صورت نسخه خطی موجود است.12

پی نوشت ها

[1] ـ تاریخ بغداد 3/42.
[2] ــ سیر اعلام النبلاء 14/22.
[3] ــ تاریخ بغداد 3/42.
[4] ــ طبقات علماء الحدیث 2/372.
[5] ــ تاریخ الاسلام 22/281.*