قیس بن مخرمه و برخی دیگر روایت می کند.3 وی بنابه گفته برخی منابع، پس از سال 2724 یا حدود 280 هـ درگذشته است.5 اثر وی تاریخ مکه (اخبار مکه) است که به گفته الیان سرکیس، به سال 272 هـ توسط او تألیف شده است.6 اخبار مکه فاکهی در کنار اخبار مکه ابوولید محمد بن عبدالله بن احمد ازرقی (م حدود 250هـ )، دومین اثر کهن در مورد تاریخ شهر مکه است که در قرن سوم به نگارش در آمد. این دو اثر تاریخی از آن جهت حائز اهمیت می باشند که تا حدود پنج قرن پس از آن (یعنی تا اواخر قرن هشتم و اوایل قرن نهم)، هیچ کس درباره تاریخ این شهر دست به تألیف و تصنیف نزد.7 تنها پس از این مدت بود که تقی الدین محمد بن احمد فاسی (775 ـ 832هـ ) دو کتاب ارزشمند خود به نام های شِفاء الغرام بأخبار البلد الحرام و عِقد الثمین فی تاریخ البلد الأمین را به نگارش درآورد. الندیم از اخبار مکه فاکهی به عنوان مکه و اخبارها فی الجاهلیة و الاسلام یاد کرده8 که ظاهراً بخشی از این اثر از بین رفته، اما قسمت هایی از آن را مستشرق آلمانی وستنفلد از روی نسخه خطی که در یکی از کتابخانه های اروپا وجود داشته، احیا کرده9 و در جلد دوم اخبار مکة المشرفه تحت عنوان المنتقی فی اخبار ام القُری همراه با منتخباتی از کتاب شِفاء الغِرام تقی الدین فاسی و الجامع اللطیف فی فضایل مکه و بناء البیت الشریف محمد بن امین بن ظهیره منتشر شده است. تاریخ مکه فاکهی به سان اخبار مکه ازرقی بر خلاف تاریخ مدینة دمشق یا تاریخ بغداد، در مورد اعیان و فضلایی که اهل مکه بوده اند یا به مکه وارد شده اند نیست، بلکه موضوعات متنوع دیگری همچون موارد زیر را در بر می گیرد: اصحاب پیامبر(صلی الله علیه وآله) از زنان و مردان که در زمان حیات و یا پس از رحلت آن حضرت در مکه از دنیا رفتند فتنه ابن زبیر و تسلط او بر مکه و محاصره وی توسط حجّاج در زمان عبدالملک بن مروان (خلافت 65 ـ 86هـ ) و تبعات این محاصره از جمله قحط و گرانی ارزاق در مکه10 والیانی که در مکه از دنیا رفتند مانند عتّاب بن اسید (عامل رسول خدا(صلی الله علیه وآله) بر مکه) والیان مکه قضات قرشی مکه حمام ها و برکه های مکه11 راه هایی که به مکه ختم می شود طایفه هایی از مردمان جاهلیت که بین صفا و مروه بوده اند و آنچه بین صفا و مروه می گفتند و انجام می دادند بت هایی مانند بت معروف اساف و نایله که بین صفا و مروه بودند چیزهایی که اهل مکه در جاهلیت با آن بازی می کرده اند12 و مناره ها و شمار آنها بر سر کوه های مکه. فاکهی در این مورد می نویسد: مسلمانان مکه در صدر اسلام فقط در مسجد الحرام اذان می گفتند و این، باعث می شد که چه بسا کسانی که در اطراف مکه و بین دره ها و کوه ها بودند، صدای اذان را نشنوند و از ادای به موقع نماز باز بمانند، تا اینکه در زمان هارون (خلافت 170 ـ 193هـ ) عبدالله بن مالک خزاعی به مکه وارد شد و به همین سبب، نمازش قضا شد از این رو دستور داد تا بر فراز کوه های این شهر مناره هایی برای اذان بسازند و برای مؤذنین هم مقرری تعیین نمود.13

پی نوشت ها

[1] ـ الاعلام 6/28.
[2] ــ اخبار مکة المشرفه، ج3 (الاعلام بأعلام بیت الله الحرام)، ص9.
[3] ــ همان، ج2 (المنتقی فی اخبار امّ القری) ص 7.
[4] ــ الأعلام 6/28.
[5] ــ اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار 10، مقدمه محقق.
[6] ــ معجم المطبوعات العربیه 2/1431.
[7] ــ شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام 14، مقدمه مؤلف.
[8] ــ الفهرست (الندیم) 122.
[9] ــ اخبار مکه و ماجاء فیها من الآثار 10، مقدمه محقق.
[10] ــ اخبار مکة المشرفه، ج2 (المنتقی فی اخبار ام القری)، ص 18 ـ 26.
[11] ــ همان 32، 35، 40 و 43.
[12] ــ همان 3، 5 و 9.
[13] ــ همان 11.*

دیگر منابع: کشف الظنون 1/306 فهرس الخزانة التیموریه 3/224 لغت نامه دهخدا 10/14949 معجم المؤلفین 9/40.

محمد ـ فرجی (م 271هـ )

ابوجعفر محمد بن یعقوب بن فرج فرجی صوفی رملی، مشهور به ابن فرجی سامری.

اهل سامرا بود و بعدها در رمله اقامت گزید و نزد کسانی چون ابراهیم بن عبدالله هروی، ابوثور فقیه و علی بن مدینی حدیث شنید و در این زمینه تبحر یافت تا آنجا که در مسجد جامع رمله برای مردم حدیث می گفت و همچنین در دانش فقه ورودی عالمانه پیدا کرد و علاوه بر اینها، در طریق صوفیان گام نهاد و جزو علمای آنان قرار گرفت.1 او از خانواده ای ثروتمند بود، بدین سبب اموال زیادی بین علما، فقرا و اهل تصوف انفاق می کرد. ابوجعفر بیشتر با ابوتراب نخشبی و ذاالنون مصری مجالست و مصاحبت داشت.2 علمای رجال اهل سنت او را زاهد، واعظ، فقیه، مفتی و محدث دانسته اند. کسانی چون ابوسعید بن اعرابی، ابوعمرو بن حکیم و محمد بن ابراهیم بن مقدسی از او روایت کرده اند.3 وی سرانجام در سال 271 هـ در رمله