در ردیف مورخانی است که تخصص آنها در مغازی و فتوحات می باشد. او دوران فراگیری دانش را در مدینه گذراند و پس از آن به شام و رقّه رفت و دوباره به بغداد بازگشت و مدتی مأمون (خلافت 198 ـ 218هـ ) سمت قاضی عسکر را به او سپرد.1 واقدی از سفیان ثوری و مالک بن انس روایت کرد. محمد بن سعد و ابوحسان زیادی از وی روایت کرده اند.2 او به دلیل استفاده از روش های تاریخی خاص، مورد سرزنش اصحاب حدیث قرار گرفته، خصوصاً در مواردی که اسناد نقل ها را داخل در یکدیگر کرده و از چند سند یک متن را فراهم آورده است.3 رجال نویسان اهل سنت او را مورخی مشهور، آگاه به اخبار جنگ ها و غزوات، مطلع از سرگذشت پیشینیان،4 محدثی حافظ، ادیب، مفسر و فقیه دانسته اند.5 الندیم او را شیعه می داند،6 ولی شیخ مفید آن را ردّ می کند و می گوید: تمایل او به مذهب تسنن روشن است.7 بیشتر اهل سنت او را تضعیف کرده اند.8 کتاب مهم بر جای مانده او المغازی نشانه کار گسترده و تتبع بسیار وی در روایات ایام هجرت تا رحلت پیامبر(صلی الله علیه وآله) می باشد. مقایسه کتابش با سیره ابن اسحاق، دامنه و وسعت کتاب واقدی را به خوبی آشکار می کند، خصوصاً از جهت ارایه جزئیات و حوادث ریز و درشت به مراتب بر سیره ابن اسحاق ترجیح دارد. شیوه کارش این گونه بوده که با استفاده از تمامی منابع شفاهی و مکتوب به تحقیق درباره مغازی رسول خدا(صلی الله علیه وآله) پرداخته و نکته مهم اینکه خود با رفتن به مناطقی که در آنها نبرد صورت گرفته و نیز اخذ اطلاعات لازم از نسب شناسان قبایل، آگاهی های خود را تکمیل کرده است. برخی از سندهای المغازی نشان می دهد که او از منابع رسمی و احتمالا مکتوب استفاده کرده مانند آنجا که از زهری نقل می کند و در مواردی هم از اطلاعات خانوادگی استفاده کرده است. نکته شگفت اینکه واقدی با آنکه دانش خود را از مدینه گرفته و به عراق نیز رفته است، در بخش مغازی از ابن اسحاق چیزی نقل نکرده است. در کتاب طبقات الکبری 143 بار و در کتاب تاریخ الطبری 387 بار از واقدی نام برده شده که نشانگر وسعت استفاده آن دو از واقدی است. همچنین واقدی کتابی درباره جنگ جمل داشته که سید رضی خطبه ای از امام علی(علیه السلام)را به نقل از کتاب الجمل واقدی آورده است. کتابی که تحت عنوان فتوح الشام به او نسبت داده شده، بیشتر حماسی و در بسیاری از موارد فاقد سند و حتی اسناد آن غیرمأنوس است و لذا در نسبت آن به واقدی تردید شده است. کتاب دیگری با عنوان الرده اخیراً از وی به چاپ رسیده و شباهت زیادی به آنچه در فتوح ابن اعثم درباره رده آمده، دارد و می تواند بدان معنا باشد که ابن اعثم حوادث رده را از کتاب واقدی استفاده کرده است.9 واقدی خودش مستقیماً از زهری روایت نکرده، اما در بیشتر موارد، اعتمادش بر روایاتی است که دیگران مستقیماً از زهری روایت کرده اند. از مهم ترین خصوصیات کتاب المغازی این است که کامل ترین کتاب تاریخی از جهت نظم و ترتیب تاریخی نسبت به دوره خودش می باشد. تعداد زیادی از کتب مغازی همچون کتاب سیره ابن اسحاق بدون تاریخ است یعنی وقایع و حوادث ذکر شده تاریخ ندارند، اما کتاب المغازی واقدی تاریخ بندی و منظم است. در مجموع، کتاب المغازی واقدی کامل ترین و بهترین تاریخ برای زندگی پیامبر اسلام(صلی الله علیه وآله) می باشد.10 سال مرگ او را به اختلاف از 207 تا 209هـ ذکر کرده اند، ولی خطیب بغدادی می گوید: او سال 207هـ در بغداد از دنیا رفت و در مقبره خیزران دفن شد.11 دیگر آثار او عبارت اند از: مقتل حسن بن علی(علیه السلام) ذکر القرآن اخبار مکه السقیفه و بیعة ابی بکر ازواج النبی(صلی الله علیه وآله) تاریخ الفقهاء التاریخ الکبیر تفسیر القرآن سیرة ابی بکر ضرب الدنانیر و الدراهم فتوح العراق اختلاف اهل المدینه و الکوفه الآداب امر الجثه و الفیل حرب الاوس و الخزرج الرغیب الترغیب فی علم القرآن و غلط الرجال السنّة و الجماعة و ذم الهوی السیره الضعیف الطبقات غلط الحدیث مداعی قریش و الانصار فی القطائع و وضع عمر الدواوین المناکح مولد الحسن و الحسین(علیهما السلام) وفاة النبی(صلی الله علیه وآله)12 مقتل الحسین(علیه السلام) ذکر الاذان الحدود و الشهادات.13

پی نوشت ها

[1] ـ المغازی 1/5، مقدمه. 2 ـ تاریخ بغداد 3/3. 3 ـ منابع تاریخ اسلام 76.
[4] ــ تاریخ بغداد 3/3. 5 ـ تاریخ اسلام 14/361. 6 ـ الفهرست (الندیم) 111. 7 ـ قاموس الرجال 8/325.
[8] ــ میزان الاعتدال 3/662.
[9] ــ منابع تاریخ اسلام 76.
[10] ــ المغازی 8، مقدمه.
[11] ــ تاریخ بغداد 3/4 و 20.
[12] ــ هدیة العارفین 2/10.
[13] ــ الفهرست (الندیم) 111.*

دیگر منابع: شذرات الذهب 2/18 دائرة المعارف الشیعیة العامه 16/553 فرهنگ بزرگان 558 معجم الادباء 18/277 البدایة و النهایه 10/261 الاعلام 6/311 ریحانة الادب 6/294 سیر اعلام النبلاء 9/454 وفیات الاعیان 4/348 تاریخ التراث العربی 1/2/100 تهذیب الکمال 26/194 الطبقات الکبری 5/422.