محمد ـ ورّاق (م قرن سوم هجری)

ابوطاهر محمد بن تسنیم بن حسن بن یونس ورّاق حضرمی کوفی.

اهل کوفه بود.1 حدیث را از کسانی چون یزید بن اسحاق، ابونعیم فضل بن دکین2 و جعفر بن محمد بن حکیم خثعمی استماع کرد.3 از ورّاق راویانی از اهل سنت چون محمد بن عثمان بن ابی شیبه، یعقوب بن سفیان و حسن بن علیل،4 و محدثانی از شیعه مانند جعفر بن محمد بن مالک و حسن بن محمد بن سماعه روایت کرده و به احادیث او استناد جسته اند.5 بنا به نقل نجاشی، ابوطاهر با امام هادی(علیه السلام)(م 254هـ ) مکاتبه داشته است و چندی کاتب ابونعیم فضل بن دکین (م 219هـ ) بود.6 ابن حجر او را راستگو دانسته7 و نجاشی او را در زمره ثقات یاد کرده و روایاتش را صحیح برشمرده و نوشته است. کتاب های الجامع و الحج از آثار اوست.8

پی نوشت ها

[1] ـ رجال النجاشی 2/213.
[2] ــ جامع الرواة 2/58.
[3] ــ لسان المیزان 5/97.
[4] ــ خلاصة تهذیب تهذیب الکمال 9/115.
[5] ــ جامع الرواة 2/58.
[6] ــ رجال النجاشی 2/213.
[7] ــ تقریب التهذیب 2/154.
[8] ــ رجال النجاشی 2/213.*

دیگر منابع: خلاصة الاقوال 153 رجال ابن داود 289 قاموس الرجال 8/11 مجمع الرجال 5/124 الذریعه 6/252 منهج المقال 277 الوجیزه 88 میزان الاعتدال 3/494 تنقیح المقال 2/65 معجم رجال الحدیث 14/299 هدایة المحدثین 140.

محمد ـ ورّاق (م247هـ )

ابوعیسی محمد بن هارون بن محمد ورّاق بغدادی.

متکلم صاحب نظر اهل بغداد که در ابتدا در شمار معتزلیان بود اما پس از آن به شیعه امامیه گروید. از این رو از سوی هم فکران قبلی اش به زندیق و مانوی بودن که در آن زمان جرم بزرگی بود، متهم شد و کتاب ها و سخنان باطل زیادی به او نسبت دادند. به گفته الندیم که کتابش را در سال 377هـ نوشته است، چندی پیش از آن، ابوعیسی وراق، ابوالعباس ناشیء اکبر و محمد بن احمد جیهانی به زندیق بودن شهرت یافته بودند. او همچنین وراق را در کنار ابوبکر أصم، هشام بن عمرو فوطی، ابوحفص حداد و برخی دیگر، از کسانی شمرده که از معتزله مخلص جدا شده و بدعت نهاده اند. روشن است که این بدعت، ناسازگاری عقاید اینان با اهل اعتزال است. دست کم درباره ابوعیسی چنین می باشد. چنان که گفته شده برخی از علمای اهل سنت همانند قاضی عبدالجبار معتزلی (م 415هـ ) در کتاب المغنی، فخر رازی (م 606هـ ) در کتاب های الاربعین و نهایة العقول و سعدالدین تفتازانی (م793هـ ) در کتاب شرح المقاصد، ابوعیسی و شاگردش ابن راوندی را یاری دهندگان عقیده شیعه و نظریه نص جلی بر امامت علی بن ابی طالب(علیه السلام) دانسته اند. اگر چه واضع این نظریه را هشام بن حکم و تمسک ابوعیسی به این نظریه را ظاهری و از روی نیرنگ شمرده اند. شیخ طوسی (م460هـ) هم بر این عقیده او تأکید دارد. آثار و نوشته های ابوعیسی نیز نشان دهنده مسلمانی و تشیع او است و گویا به همین خاطر و در پاسخ مخالفان، علیه ثنویت، یهودیت و مسیحیت کتاب نوشته است تا از آن اتهام ها تبری جسته و از عقاید خود دفاع کند. ابوالحسن مسعودی (م346هـ ) که با آثار وراق آشنا بوده، کتاب های او را زیاد و نیکو توصیف کرده است و مطلبی دال بر انحراف او ندارد. نیز از کتاب المجالس وراق، مناظره هشام بن حکم با عمرو بن عبید معتزلی را نقل کرده که هشام، نقش امام در جامعه را همانند کارکرد قلب در بدن تبیین کرده، آورده است. برخی دیگر از نظرات ابوعیسی وراق، مورد استفاده دانشمندان بزرگ شیعه همچون شیخ مفید (م413هـ ) و سیدمرتضی (م436هـ ) قرار گرفته و شیخ مفید کتاب السقیفه او را ستوده است. کتاب المقالات او که با عنوان اختلاف الشیعة و المقالات هم آمده مهم ترین اثر ابوعیسی و در باب امامت، فرق و مذاهب اسلامی و غیر اسلامی بوده، مورد بهره برداری و استناد دانشمندان پس از او همچون سیدمرتضی، مسعودی، ابوریحان بیرونی و علی بن محمد نسّابه علوی بوده است. از همین رو، دانشمندان شیعه، ابوعیسی را ممدوح و موثق و از متکلمان بزرگ امامیه معرفی کرده و گفته اند که او و ابن راوندی که وی نیز سرنوشتی همانند استاد داشته است، از سوی معتزله به خروج از اسلام و زندیق بودن متهم شده اند. شاگردی برخی از دانشمندان مطرح شیعه امثال ثبیت بن محمد، متکلم برجسته و صحابی امام هادی و امام حسن عسکری(علیهما السلام) و محمد بن احمد بن یحیی معروف به «دبة شبیب» نزد وی، از دلایل تشیع و اعتقاد صحیح ابوعیسی می باشد. درباره تاریخ درگذشت و چگونگی آن، گزارش ها متناقض است. مسعودی وفات او را در سال 247هـ در محله رمله در غرب بغداد آورده است. برخی