مسلم ـ قشیری (204 ـ 261هـ )

ابوالحسین مسلم بن حجاج بن مسلم قشیری نیشابوری.

در سال 2041 یا 206هـ در نیشابور زاده شد.2 در محله رمجار این شهر سکونت داشت و در محله «خان محمش» تجارت می کرد. مهم ترین منبع درآمد او از زمین زراعتی بود که در یکی از روستاهای نیشابور به نام استوا قرار داشت.3 قشیری در کنار تجارت به تحصیل علم مشغول بود و اولین بار در سال 218هـ حدیث آموخت.4 او در طلب آن به مناطقی چون عراق، حجاز و شام سفر کرد. بارها به بغداد رفت که آخرین آن در سال 257هـ بود.5 مسلم در این راه از یحیی بن یحیی، احمد بن حنبل، قعنبی، شیبان بن فروخ، اسحاق بن راهویه و بخاری کسب علم کرد. محمد بن عبدالوهاب فراء، احمد بن مبارک مستملی، صالح بن محمد بن جزره و عبدالرحمان بن ابی حاتم از شاگردان مسلم هستند.6 زمانی که بخاری به نیشابور رفت، مسلم که از شاگردان محمد بن یحیی ذهلی، عالم طراز اول نیشابور بود، به حلقه درس او پیوست، ولی به خاطر مشکلات بخاری و نارضایتی ذهلی از بخاری موجب شد تا ذهلی مسلم را از مجلس درس خود اخراج کند. از این رو، پس از اخراج بخاری از این شهر، مسلم نیز با او همراه شد،7 اما روشن نیست که تا کجا بخاری را همراهی کرده است. بیشتر رجال شناسان سنی، مسلم را از حافظان حدیث و فردی موثق توصیف کرده اند.8 برخی منتقدان هم ایراداتی بر او وارد می دانند.9 گفته شده که مسلم کتاب صحیح خود را به ابوزرعه عرضه داشت. او پس از مطالعه خشمگین شد و گفت که اسم کتابش را صحیح گذاشته، ولی مطابق نظرات بدعت گذاران نوشته اشت.10 به هر حال مسلم در سال 261هـ در نیشابور درگذشت.11

تألیفات او که با برخی آثار بخاری تشابه اسمی دارد و به همین جهت برخی از رجالیون آنها را به هر دو نسبت داده اند، عبارت اند از: المسند الکبیر الجامع الکبیر الاسامی و الکنی المسند الصحیح التمییز العلل الوحدان الأفراد الأقران سؤالات احمد بن حنبل الانتفاع بأُهُب السباع حدیث عمرو بن شعیب مشایخ مالک بن انس مشایخ الثوری مشایخ شعبه ذکر من لیس له الا راو واحد من رواة الحدیث المخضرمین اولاد الصحابه فمن بعد هم من المحدثین ذکر اوهام المحدثین تفصیل السنین طبقات التابعین افراد الشامیین من الحدیث عن الرسول(صلی الله علیه وآله) المعمر12 رباعیات طبقات الرواة رجال صحیح مسلم بن حجاج13 التاریخ الصحیح الاوحاد المفرد14 الاخوه15 و رجال عروة بن الزبیر و جماعة من التابعین و غیرهم.16

پی نوشت ها

[1] ـ تذکره الحفاظ 2/588.
[2] ــ وفیات الاعیان 5/195.
[3] ــ تاریخ نیشابور 100.
[4] ــ تذکرة الحفاظ 2/588.
[5] ــ تاریخ بغداد 13/100.
[6] ــ تاریخ الاسلام 20/183. 7 ـ سیری در صحیحین 5
[1] ـ 73.
[8] ــ تاریخ الاسلام 20/183. 9 ـ سیری در صحیحین، 5
[1] ـ 73.
[10] ــ مسند الامام زید 15.
[11] ــ وفیات الاعیان 5/195.
[12] ــ تاریخ نیشابور 100.
[13] ــ هدیة العارفین، 2/432 و 588.
[14] ــ الفهرست (الندیم) 286.
[15] ــ کشف الظنون 2/1387.
[16] ــ المستدرک علی معجم المؤلفین 785. گفتنی است برخی از این تألیفات با شکل های متعدد آمده اند همانند المفرد == الافراد، الوحدان == الوجدان و العلل == العوالی.*

دیگر منابع: تاریخ مدینة دمشق 61/64 المنتظم 12/171 البدایة و النهایه 11/33 الجرح و التعدیل 8/182 العبر 1/375 طبقات الحفاظ 264 النجوم الزاهره 3/33.

مسلم ـ هذلی (م 106هـ )

ابوعبدالله مسلم بن جندب هذلی مدنی مدینی، مشهور به ابن جندب هذلی.

از طایفه هذیل بن مدرکه تیره ای از قبیله مضر بود و نسبت وی به همین سبب است.1 مسلم از تابعین مشهور و قاری مردم مدینه بود. قرائت را نزد بزرگانی همچون عبداللّه بن عیاش قاری و ابن عمر آموخت و حدیث را از ابوهریره و حکیم بن حزام استماع کرد. وی مردی فصیح و زبان آور بود و در قرائت چنان توانا بود که عمربن عبدالعزیز، حاکم وقت مدینه، او را ستوده و در حقش گفته است: هر آن کس دوست دارد قرآن بشنود به قرائت ابن جندب گوش فرا دهد و نیز درباره اش گفته اند: مردم مدینه تا قبل از ابن جندب در کلمات قرآن «همزه» به کار نمی گرفتند، اما چون ابن جندب کلمات را با همزه ادا می کرد، آنان نیز کلماتی چون «مستهزؤن» و «یستهزئ» را با همزه می خواندند.2 برخی از رجال نویسان اهل سنت چون ذهبی و ابن جزری وی را قصه گو معرفی کرده و نوشته اند: ابن جندب برای مردم مدینه قصه می گفت و حتی ذهبی گزارش کرده است که حاکم مدینه، عمر بن عبدالعزیز ماهیانه دو دینار جهت امرار معاش به وی مقرری پرداخت می کرد و مدتی نیز بدون اجرت به این کار اشتغال