امام رضا(علیه السلام)3 و فردی به نام ابوالحارث نقل کرده است.4 کسانی چون حسن بن علی بن یوسف، سعد بن سعد و علی بن دویل از وی حدیث شنیده و روایت کرده اند.5 شیخ طوسی علی رغم آنکه مقاتل را در زمره اصحاب امام رضا(علیه السلام) برشمرده، اما وی را فردی فرومایه و پست دانسته و واقفی خوانده است.6 در مقابل، بنا بر روایتی که کشّی آن را نقل کرده چنین برمی آید که مقاتل معتقد به امامت امام رضا(علیه السلام)بوده،7 به علاوه آنکه نجاشی نیز اشاره ای به توقف وی نکرده است.8 از وی تألیفی به نام کتاب الحدیث بر جای مانده است.9

پی نوشت ها

[1] ـ رجال البرقی 52.
[2] ــ رجال الطوسی 390.
[3] ــ رجال النجاشی 2/378.
[4] ــ الکافی 3/441.
[5] ــ جامع الرواة 2/261.
[6] ــ رجال الطوسی 390.
[7] ــ اختیار معرفة الرجال 614.
[8] ــ رجال النجاشی 2/378.
[9] ــ الذریعه 6/368.*

دیگر منابع: مجمع الرجال 6/135 معجم رجال الحدیث 18/312 نقد الرجال 353 منهج المقال 344 تنقیح المقال 3/244 رجال ابن داود 519 خلاصة الاقوال 260 التحریر الطاوسی 553 هدایة المحدثین 151.

مقاتل ـ بلخی (م 150هـ )

ابوالحسن مقاتل بن سلیمان بن بشیر خراسانی بلخی مروزی ازدی.

اهل بلخ بود،1 ولی به بصره رفت.2 از اصحاب امام باقر و امام صادق(علیهما السلام)بود.3 از راویانی مانند ضحاک بن مزاحم عطاء و ابن سیرین روایت نموده و در زمینه تفسیر از کلبی استفاده کرد.4 در موضوعاتی که قرآن، یهود و نصاری را تأیید کرده، از عالمان یهود و نصاری استفاده کرده است.5 راویانی مانند عبدالرزاق بن همام6 و حسن بن محبوب7 از او روایت کرده اند. از عالمان جلیل القدر،8 محدث، قاری قرآن9 و بزرگ مفسّر عصر خویش10 بود و دیگران در زمینه تفسیر به او احتیاج داشتند. در بغداد حدیث نقل کرده است.11 وی در کتب رجالی شیعه تضعیف شده12 و رجال نویسان اهل سنت او را کذّاب و جاعل حدیث دانسته اند.13 کشّی او را زیدی،14 و برقی او را از اهل سنت15 دانسته است. مقاتل در سال 150هـ در بصره چشم از جهان فرو بست،16 آثار وی عبارت اند از: تفسیر القرآن (الکبیر) تفسیر خمسماة آیة من القرآن الآیات المتشابهات التقدیم و التأخیر کتاب القراءات الوجوه و النظائر متشابه القرآن نوادر التفسیر الردّ علی القدریة الأقسام واللّغات الجوابات فی القرآن و الناسخ والمنسوخ.17

پی نوشت ها

[1] ـ وفیات الاعیان 5/256
[2] ــ تهذیب الکمال 28/450.
[3] ــ رجال الطوسی 313.
[4] ــ تهذیب الکمال 28/440.
[5] ــ وفیات الاعیان 5/257.
[6] ــ الجرح و التعدیل 8/354.
[7] ــ تنقیح المقال 3/244.
[8] ــ وفیات الاعیان 5/155.
[9] ــ الفهرست (الندیم) 227.
[10] ــ سیر اعلام النبلاء 7/201.
[11] ــ وفیات الاعیان 5/255.
[12] ــ خلاصة الاقوال 260.
[13] ــ تهذیب الکمال 28/449.
[14] ــ اختیار معرفة الرجال 390.
[15] ــ رجال البرقی 46.
[16] ــ تهذیب الکمال 28/450.
[17] ــ الفهرست (الندیم) 227.*

دیگر منابع: الطبقات الکبری 7/373 خلاصة تهذیب تهذیب الکمال 10/279 حاوی الاقوال 4/320 جامع الرواة 2/261 کشف الظنون 1/439 معجم المؤلفین 4/256 الذریعه 4/315.

مکحول ـ شامی (زنده در دهه دوم قرن دوم هجری)

ابوعبدالله مکحول بن سهراب (شهراب / شهران / عبدالله) بن شاذل بن سند بن شروان بن یزدک بن بغوب بن کسری شامی.

کنیه اش ابوایوب و ابومسلم نیز آمده است.1 جد وی، شاذل اهل هرات بود که با دختر شاه کابل ازدواج کرد. پس از مرگ شاذل، همسر باردار او نزد بستگانش در کابل رفت و سهراب متولد شد. مکحول در زادگاه خود کابل بزرگ شد و در همان جا به اسارت درآمد.2 در اینکه پس از اسیر شدن به غلامی چه کسی درآمده، به اختلاف او را برده سعید بن عاص،3 عمرو بن سعید بن عاص، مرد4 یا زنی از هذیل، زنی از آل سعید بن عاص، زنی از قیس،5 زنی از قریش6 و یا عبد بنی لیث7 دانسته اند. بنا به قولی، پدرش شاهزاده ای به نام زبر بوده که در کابل اسیر شده و بنده زنی از هذیل می گردد8 یا اینکه مکحول از ابنای ایرانیانی بود که در یمن متولد شده و مملوک کسی نبوده است.9 اما از خود مکحول نقل شده است که برده سعید بن عاص بوده و سعید او را به زنی از بنی هذیل بن مدرکه که در اصل از اطراف مکه بودند،10 در مصر بخشیده و آن زن هم مکحول را آزاد کرده است. در هر صورت پس از رها شدن از بردگی در مصر، شروع به کسب دانش می کند. پس از فراگیری تمام علوم متداول، به عراق آمده و علوم موجود در عراق را نیز می آموزد. سپس به مدینه رفته و علوم آن دیار را نیز فرا می گیرد. از آن پس به شام عزیمت نموده و در دمشق ساکن می شود که منزل او در طرف بازار اصر بوده است. خود وی از باب مبالغه می گوید که تمام