زمین را در جست وجوی علم و دانش گشتم. ابوعبدالله شامی از حافظه ای قوی برخوردار بوده و هیچ مطلبی را از یاد نمی برده است. وی قادر به تکلم فصیح عربی نبود و همانند ابوعطاء سندی شاعر با لهجه فارسی و لکنت زبان سخن می گفت. بسیار در پاسخ سؤالاتی که بلد نبود، می گفت که ندانم.11

روزهای دوشنبه و پنج شنبه را روزه دار بوده و می گفته است که پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله)در روز دوشنبه به دنیا آمد، دوشنبه به رسالت مبعوث شد و در روز دوشنبه رحلت فرمود و اعمال انسان در روز پنج شنبه بالا برده می شوند. همچنین از سخنان اوست که اگر گردنم را بزنند بهتر از آن است که قاضی شوم و اگر قاضی باشم بهتر از آن است که متولی بیت المال باشم.12 گوشه عزلت و کناره گیری را سالم تر از همنشینی با مردم می دانست. گفته اند که وی در سفرها خروسی به همراه داشته که از او جدا نمی شده است.13 روزی یزید بن عبدالملک (حکومت 10
[1] ـ 105هـ ) بر مجلس وی وارد شد. شاگردان خواستند جایی برای یزید باز کنند، اما مکحول گفت که سر جایتان بنشینید، او باید تواضع کردن را یاد بگیرد.14 درباره سابقه علمی او نقل شده که در جواب سؤالی گفته است: سی سال است که در این مورد فتوا نداده ام. از این سخن او برخی چنین استفاده کرده اند که در زمان عبدالملک بن مروان (حکومت 65 ـ 86هـ ) هم فتوا می داده است.

شرح حال نویسان اهل سنت مکحول را از علمای بزرگ زمان خود و حافظ و محدث، امام و فقیه اهل شام، بزرگ15 و مفتی اهل دمشق16 توصیف کرده اند. محمد بن شهاب زُهری علمای سرزمین های اسلامی را چهار نفر دانسته که از جمله ایشان مکحول عالم شام می باشد. وی معاصر زُهری و فقیه همطراز او بوده است و در بحثی فقهی بر زهری چیره شده است.17 نظریات رجال شناسان در مورد مکحول دو گونه است: برخی او را قَدَری مذهب و در حدیث و روایت ضعیف دانسته اند. خلیفه عمر بن عبدالعزیز (خلافت 99 ـ 101هـ ) دستور داده بود مکحول هر چه روایت در باب «دیات» نقل کرده، آتش بزنند و چنین کردند. رجاء بن حَیَوه نیز یزید بن مهلب و مکحول را لعن می کرده است. در مقابل، عده ای معتقدند که در ابتدا قدری مذهب بوده، ولی از آن برگشته و خود او نیز از قدریّه برائت می جسته است. اغلب وی را صدوق و مورد اعتماد به شمار آورده اند.18

مکحول روایاتی را به صورت مرسل از پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله)، ابیّ بن کعب، عبادة بن صامت، عایشه، حذیفة بن یمان، ابوهریره و عده ای دیگر نقل کرده است. علاوه بر آن، بعضی احتمال می دهند روایت های او از بعضی از تابعین مثل خولانی، مسروق و مالک بن یخامر هم مرسل باشد و او آنان را ندیده باشد. از گروه زیادی از جمله سه تن از صحابه، ابوامامه باهلی، واثلة بن اسقع، انس بن مالک، عبدالرحمان بن غنم، شرحبیل بن سمط، سعید بن مسیب و ام درداء روایت کرده است. کسان زیادی مانند ثور بن یزید، علاء بن حارث، سعید بن عبدالعزیز، محمد بن اسحاق، اوزاعی، حمید طویل و عامر احول از شاگردان و راویان او می باشند.19 السنن در حدیث و المسائل در فقه تألیف وی است.20 سرانجام مکحول بنا بر اقوال مختلف بین سال های 112 تا 118هـ 21 در دمشق درگذشت.22

پی نوشت ها

[1] ـ سیر اعلام النبلاء 5/155 ـ 160.
[2] ــ وفیات الاعیان 5/280 ـ 283.
[3] ــ الجرح و التعدیل 8/407.
[4] ــ الطبقات الکبری 7/453.
[5] ــ المعارف /452 الطبقات 566.
[6] ــ الجرح و التعدیل 8/407.
[7] ــ وفیات الاعیان 5/280 ـ 283.
[8] ــ تاریخ الاسلام 7/478 ـ 483.
[9] ــ الطبقات 566.
[10] ــ جمهرة انساب العرب 198.
[11] ــ تاریخ الاسلام 7/478 ـ 483 وفیات الاعیان 5/280 ـ 283.
[12] ــ حلیة الاولیاء 5/179 و 180.
[13] ــ همان 5/184.
[14] ــ تاریخ الاسلام 7/478 ـ 483 معجم المؤلفین 12/318.
[15] ــ میزان الاعتدال 4/177.
[16] ــ حلیة الاولیاء 5/179.
[17] ــ سیر اعلام النبلاء 5/160 ـ 280.
[18] ــ هدیة العارفین 2/470.
[19] ــ وفیات الاعیان 5/280 ـ 283.
[20] ــ معجم المؤلفین 12/318.*

دیگر منابع: الفهرست (الندیم) /283 الاعلام 7/284 تذکرة الحفاظ /107 خلاصة تهذیب تهذیب الکمال 10/289 و 293 التاریخ الکبیر 8/21 العبر 1/107 الاکمال 5/1 الجمع بین رجال الصحیحین 2/526 شذرات الذهب 1/146 حسن المحاضره 1/119.

مَمولَهمحمد ـ صَفّار ممویه ـ اصفهانی (م 230هـ )

ابوربیعة ممویه بن عبدالله اصفهانی خویی.

نام وی به اختلاف ممویه1 و مموله یاد شده است.2 از نسبت وی و روایت یاقوت چنین برمی آید که ابوربیعه اهل اصفهان یا نواحی آن بوده، اما در کودکی وطنش را به مقصد کرخ بغداد ترک گفته و در آنجا