سال 173 ق = 788 ـ 789 م

رویدادها

* هارون الرشید، محمد بن خالد بن برمک را به عنوان حاجب برگزید.

* به حکومت رسیدن محمد بن زهیر بن مسیّب ازدی در مصر.

* به حکومت رسیدن عباس بن جعفر اشعث بر خراسان بعد از پدرش.

* هارون الرشید شهرهای نظامی را از سایر شهرها جدا کرد و شهر «منبج» را مرکز شهرها قرار داد.

* هارون الرشید دژ «زبطره» و دیگر دژهای سرزمین روم را بنا کرد.

* هشام اول، حاکم اندلس پلی را که پیش تر سمح خولانی روی رودخانه قرطبه ساخته بود، تجدید بنا کرد.

* هشام اول، حاکم اندلس بنای مسجد جامع قرطبه را تکمیل و مأذنه، وضوخانه و شبستان هایی را بر آن افزود.

وقایع نظامی

شورش ها

* هشام اول بر دو برادرش، سلیمان و عبدالله غلبه کرد. سپس بین آنها بر این اساس صلح برقرار شد که آن دو، اندلس را ترک گفته و به مغرب بروند و در مقابل، هشام به آنان مال زیادی بدهد.

درگذشتگان

* خیزران.

* سید حمیری.

* محمد بن سلیمان.

خیزران

خیزران، دختر عطاء، همسر مهدی، خلیفه عباسی و مادر هادی و هارون الرشید، نخست از کنیزان مهدی بود. او اصالتاً بربر و برخی نیز گویند اهل یمن بوده است. مهدی او را آزاد نموده و سپس با او ازدواج کرد. او زنی دوراندیش، قوی، تشنه نفوذ و اقتدار بود.

وی اخلاق مهدی را موافق تمایلاتش یافت به گونه ای که وی را تشویق به جسارت می کرد. از این رو بدون هیچ مانعی امر و نهی و نقض و ابرام می کرد. وقتی که مهدی درگذشت و خلافت به پسرش، هادی رسید، خیزران پنداشت که سلطه و اقتدارش بیشتر می شود و امیدوار بود که پسرش بیشتر از شوهرش تحت تأثیر او باشد، ولی هادی امیدش را نومید ساخت زیرا وی مانند پدرش نرمخو نبود، بلکه شخصی تندخو، سرسخت، کم گذشت و بدگمان بود واز مداخله مادرش در امور حکومتی جلوگیری می کرد و به او گفت: اگر امیری یا شخص بزرگی نزد تو بیاید، گردنش زده خواهد شد. خیزران از این جا کینه پسرش را به دل گرفت. کینه او وقتی زیادتر شد که دید هادی بر آن است تا برادرش، هارون الرشید را از ولایت عهدی برکنار کند و پسرش را به جای او بنشاند. گویند: چون خیزران از قصد هادی برای کشتن هارون الرشید آگاه شد، چند تن از کنیزان خود را در حالی که هادی مریض بود، نزد او فرستاد. آنان روی صورت هادی نشستند تا آن که او خفه شد. خیزران در سال 171 ق به حج رفت و خانه ای در مکّه خرید که به «خانه خیزران» معروف شد و آن را به مسجدالحرام اضافه کرد. وی در زمان حکومت فرزندش، هارون الرشید از دنیا رفت. هارون در تشییع جنازه خیزران با پای پیاده شرکت کرد و درحالی که پاهایش در گل فرو رفته بود، پایه تابوت را بر دوش می کشید، تا مقابل مقبره های قریش رسید، آن گاه پاهایش را شست و بر مادرش نماز گزارد و داخل قبر او شد و برای او اموال زیادی صدقه داد.

خیزران بخشش های زیادی داشت و اموال زیادی را صدقه داد.[2]

سید حمیری

ابوهاشم، اسماعیل بن محمد بن یزید بن مفرّغ حمیری ملقّب به سید شاعری شیعی مذهب بود. او بیش از اکثر شاعران شعر سرود.

او و بشار، از جمله شاعران نوآور محسوب می شوند. در سبک شعری کمتر کسی می تواند به مرتبه او برسد.

شعرهای او شیوا، متین، زیبا و دارای معانی رفیع است. وی نسبت به بنی هاشم تعصب شدیدی داشت. تأثیر شعرهای او در مدح بنی هاشم و نکوهش مخالفان آنان آشکار است. وی شخصی با تقوا و زاهد بود و نزد منصور و مهدی دارای مقام و منزلت بود، و آن دو را مدح کرد. همچنانکه فضل بن یحیی برمکی را نیز مدح کرد، چرا که به او مال زیادی بخشید. زندگی خود را در بصره و کوفه سپری کرد و در بغداد درگذشت. برخی نیز گویند: در 68 سالگی در «واسط» درگذشت.

احمد فرید رفاعی در مورد او می گوید: او فردی سبکسر و کم عقل بوده و به اوهام و خرافات ایمان شدیدی داشت.) 1( از اشعار او در مدح بنی هاشم این است:

«قسم خوردم که غیر از بنی هاشم. هیچ سخاوت مندی را مدح نکنم.

و برترین بنی هاشم در سخاوت مندی نیز در نظر من ابوالقاسم مصطفا است که صاحب فضل و بزرگی و منت است.»[3]

محمد بن سلیمان

ابوعبدالله، محمد بن سلیمان بن علی بن عبدالله بن عباس هاشمی قریشی، در سال 133 ق در زمان حکومت ابی عباس سفاح به حکومت بصره، بحرین و عمان رسید. سپس منصور، در سال139 ق او را برکنار کرد. هارون الرشید، خواهرش عباسه را به ازدواج او درآورد. وی ثروت مند و نیک سرشت بود و آرزوی خلافت در سر داشت، امّا قدرت و استحکام خلافت مهدی و هارون، مانع آشکار ساختن این آرزو شد او در 51 سالگی درگذشت.[4]

[ 1 ] . یک شنبه اول محرم سال 173 = 31 مه سال 789 ; جمعه نهم شعبان سال 173 = اول ژانویه سال 790 .

[2] . الاعلام زرکلی، ج 2، ص 375 ; اعلام النساء، ج 1، ص 395 ; البدایة والنهایه، ج 10، ص 163 ; النجوم الزاهره، ج 2، ص 72 ; تاریخ طبری، ج 8 ، ص 238 ; فوات الوفیات، ج 1، ص32.

[3] . الاعلام زرکلی، ج 1، ص 320 ; الأغانی، ج 7، ص 229 ; وفیات الاعیان، ج 6، ص 343 ; فوات الوفیات، ج 1، ص 32 ; البدایة والنهایه، ج 10، ص 173 ; طبقات الشعراء، ص 32 ; بروکلمان، تاریخ الشعوب الاسلامیه، ج 2، ص 68 ; احمد فرید رفاعی، عصر المأمون، ج 2، ص 339.

[4] . الاعلام زرکلی، ج 7، ص 19 ; تاریخ بغداد، ج 5، ص 291 ; تاریخ ابن اثیر، ج 6، ص 7 و 119 ; البدایة والنهایه، ج 10، ص 162.