پی نوشت ها

[ 1 ] . یک شنبه اول محرم سال 173 = 31 مه سال 789 ; جمعه نهم شعبان سال 173 = اول ژانویه سال 790 .

[ 2 ] . الاعلام زرکلی، ج 2، ص 375 ; اعلام النساء، ج 1، ص 395 ; البدایة والنهایه، ج 10، ص 163 ; النجوم الزاهره، ج 2، ص 72 ; تاریخ طبری، ج 8 ، ص 238 ; فوات الوفیات، ج 1، ص32.

[ 3 ] . الاعلام زرکلی، ج 1، ص 320 ; الأغانی، ج 7، ص 229 ; وفیات الاعیان، ج 6، ص 343 ; فوات الوفیات، ج 1، ص 32 ; البدایة والنهایه، ج 10، ص 173 ; طبقات الشعراء، ص 32 ; بروکلمان، تاریخ الشعوب الاسلامیه، ج 2، ص 68 ; احمد فرید رفاعی، عصر المأمون، ج 2، ص 339.

[ 4 ] . الاعلام زرکلی، ج 7، ص 19 ; تاریخ بغداد، ج 5، ص 291 ; تاریخ ابن اثیر، ج 6، ص 7 و 119 ; البدایة والنهایه، ج 10، ص 162.

سال 174 ق = 790 ـ 791 م

رویدادها

* نصب داود بن یزید بن حاتم مهلّبی به امارت مصر.

* نصب نصر بن حبیب مهلّبی بر امارت افریقا پس از درگذشت روح بن حاتم.

* هارون الرشید، دایی خود، خالد بن عطاء ملقب به «غطریف» را به جای عباس بن جعفر بن محمد بن اشعث، به ولایت خراسان منصوب کرد.

* هارون الرشید کاخی در «بازبدی» در جزیره ابن عمر بنا نهاد.

* هارون «دارالحکمة» را بنا نهاد.

* مردم سجلماسه، الیاس بن قاسم سمعو بن واسول رهبر بنی مدرار را بر کنار کرده و برادرش ابومنصور الیسع بن سمعو را به جای وی به حکومت گماردند.

* شیوع بیماری وبا در مکه.

وقایع نظامی

جنگ ها

* روم: عبدالملک بن صالح عباسی، با نیروهای رزم تابستانی به جنگ با روم پرداخت.

درگذشتگان

* ابن لهیعه.

* خلیل بن احمد.* روح بن حاتم مهلّبی.

ابن لهیعه

او عبدالله بن عقبة بن لهیعة بن فرعان حضرمی مصری بود، و به فرمان ابوجعفر منصور، در سال 154 ق به قضاوت مصر منصوب و در سال 164 ق از این شغل عزل شد. وی فقیه و محدث بود.

ذهبی درباره او می گوید: وی، حافظ قرآن، دانشمند، قاضی و محدّث سرزمین مصر بود. وی از جمله کسانی است که به نگارش حدیث پرداخت و در طلب آن سفر کرد. او در 77 سالگی در قاهره درگذشت.(2)

خلیل بن احمد

ابوعبدالرحمان، خلیل بن احمد بن عمر بن تمیم فراهیدی ازدی ـ منسوب به فراهید تیره ای از قبیله ازد ـ در بصره متولد شد و در همان جا رشد کرد. علم نحو، قرائت و حدیث را از پیشوایان علوم عربی و بزرگان روایت، مانند ابی عمرو بن علاء، عیسی بن عمر ثقفی و ایوب سختیانی فراگرفت. سپس به «صحرا» رفته و گفتار فصیح را از بادیه نشینان شنید و کلمات غریب را جمع آورد تا در علم لغت به جایی رسید که تاریخ هم چون او سراغ ندارد. سیبویه نزد او به تحصیل دانش پرداخت. در هر موردی که سیبویه در کتابش تحت عنوان «سألتهُ» یا «قال» آورده و به فرد مورد سؤال اشاره نکرده است، مرادش خلیل بن احمد است. بزرگان از پیشوایان علم نحو از او کسب علم کردند.

تمام دوران حیاتش را با تنگ دستی و پارسایی در بصره اقامت کرد تا خود را از ذلت و درخواست کمک از دیگران دور نگه دارد و در معرض خواری قرار نگیرد. گویند: سلیمان بن علی عباسی حاکم بصره، او را برای تربیت و تعلیم فرزندانش دعوت کرد. خلیل نان خشکی به فرستاده سلیمان داد و به او گفت: این را بخور و بدان که غیر از این را ندارم و تا زمانی که بتوانم این مقدار نان خشک را به دست آورم، نیازی به سلیمان ندارم.

او در ابتدا از خوارج اباضیه بود و سپس به مذهب اهل سنّت گروید.) 2( پس از آن سخت به علم مشغول شد، استنباط و تألیف می کرد و حلقه تعلیم داشت تا این که جان خود را در این راه گذاشت. از وی نقل شده که گفت: می خواهم روشی در حساب ابداع نمایم که آن را بر مردم آسان کند. وی در حالی که در همین فکر بود، وارد مسجد شد و با ستونی برخورد کرد و به شدت در اثر این برخورد، صدمه دید، به طوری که مغز وی ضربه دید و همین سبب مرگ او شد. در علم نحو در صدد قانون مند کردن و استنباط مسائل آن بود و سیبویه دراکثر کتاب ها یا از او مطلب نقل کرده و یا از خود او کمک گرفته است.

وی با موسیقی نیز آشنا بود. خلیل اولین کتاب را در موسیقی، و بدون آگاهی به لغت بیگانه و بدون شناخت آلات موسیقی تألیف کرد. آشنایی او به نغمه های موسیقی، او را در اختراع علم عروض یاری داد، چرا که میان آهنگ ها (تن ها) در موسیقی و «تقطیع» در علم عروض، شباهت بسیاری وجود دارد. خلیل اولین کسی بود که به

[ 1 ] . پنج شنبه اول محرّم سال 174 = بیستم مه سال 790 ; شنبه، بیستم شعبان سال 174 = اول ژانویه سال 791 .

[ 2 ] . الاعلام زرکلی، ج 4، ص 255 ; النجوم الزاهره، ج 2، ص 26، 66، 77 و 78 ; الولاة والقضاة، ص 368 ; وفیات الاعیان، ج 3، ص 38 ; تذکرة الحفّاظ، ج 1، ص 264 ; شذرات الذهب، ج 1، ص 283 ; المعارف، ص 505.