جمع آوری و تنظیم لغت پرداخت و معجم اللغات را فراهم کرد و برای خط، شکل متداول امروزی را وضع کرد. کتاب هایی در علم عروض و شواهد و نیز کتاب های النقط والشکل و الایقاع از آثار اوست، امّا مهم ترین کتاب او العین است که او آغازگر آن بود و نضر بن شمیلآن را به پایان برد. سبب نام گذاری این کتاب به العین آن است که حروف بر حسب مخرجشان از حلق، زبان، دندان ها و دو لب مرتب شده و از حرف «عین» که مخرج آن حلق است آغاز گردیده است و «حروف علّه» در آخر کتاب قرار دارند. ترتیب کتاب بدین شکل است: ع ] ح[ ، هـ ، خ، غ ـ ق]، ک، ج[ ، ش، ص، ... تا این که به حروف علّه که عبارتند از : واو، الف و یا که مخرج آنها دو لب است منتهی شده است.

خلیل در کتاب العین، واژگان، دستور و قواعد و شرایط واژه را که در زمان وی معروف بوده به ترتیبی که ذکر شد، فراهم آورده است.[1]

روح بن حاتم

ابوحاتم، روح بن حاتم بن قبیصة بن مهلب بن ابی صفرة ازدی، امیری سخاوت مند که مورد ستایش قرار گرفته است. وی نخست حاجب منصور بود. مهدی او را در سال 159 ق به حکومت سند منصوب کرد. آن گاه در زمان حکومت مهدی عباسی، در سال 165 ق به بصره منتقل شد. هارون الرشید او را به حکومت فلسطین منصوب و چندی بعد او را برکنار کرد. از این رو به بغداد آمد.

رسیدن او به بغداد، با درگذشت یزید بن حاتم، امیر افریقیه مصادف بود. به همین جهت، هارون الرشید او را در سال 171 ق به حکومت افریقیه گماشت. روح بن حاتم تا زمان مرگ، در آن جا بود و در قیروان در کنار قبر برادرش به خاک سپرده شد. دانش، هوشیاری، و شجاعت از صفات وی شمرده شده است.[2]

پی نوشت ها

[1] . پنج شنبه اول محرّم سال 174 = بیستم مه سال 790 ; شنبه، بیستم شعبان سال 174 = اول ژانویه سال 791 .

[2] . الاعلام زرکلی، ج 4، ص 255 ; النجوم الزاهره، ج 2، ص 26، 66، 77 و 78 ; الولاة والقضاة، ص 368 ; وفیات الاعیان، ج 3، ص 38 ; تذکرة الحفّاظ، ج 1، ص 264 ; شذرات الذهب، ج 1، ص 283 ; المعارف، ص 505.

[ 3 ] . الاعلام زرکلی، ج 2، ص 363 ; وفیات الاعیان، ج 2، ص 244 ; البدایة والنهایه، ج 10، ص 161 ; معجم الادباء، ج 4، ص 181 ; انباه الرواة، ج 1، ص 341 ; الفهرست، ص 63 ; طبقات الشعراء، ص 96 ; بروکلمان، تاریخ الشعوب الاسلامیه، ج 2، ص 131.

[ 4 ] . الاعلام زرکلی، ج3، ص 63 ; وفیات الاعیان، ج 2، ص 305 ; تاریخ طبری، ج 10 ، ص 52 ; البیان المغرب، ج 1، ص 84 ; العبر، ج 1، ص 266 ; تاریخ ابن اثیر، ج 6، ص 113 ; الحلّة السیراء، ج 2، ص 358 ; ابن خلدون، ج 3، ص 484 ; همان، ج 4، ص 415.

سال175 ق = 791 ـ 792 م

رویدادها

* به حکومت رسیدن موسی بن عیسی عباسی در مصر.

* حکومت فضل بن یحیی بر ارمنستان.

* هارون الرشید، ابراهیم بن صالح عباسی را بر حکومت شام گمارد و پسرش اسحاق بن ابراهیم را به نیابت وی برگزید.

* هارون الرشید مراسم حج رابه جا آورد و ضمن نامه ای ولایت عهدی را برای پسرش، محمد امین و بعد از او برای پسرش عبدالله مأمونتعیین کرد و نامه را داخل خانه کعبه آویخت.

* یحیی بن عبدالله (محض) بن حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب، به منطقه «جبال» (سرزمین دیلم) رفت و به تدارک قیام در آن جا مشغول شد.

وقایع نظامی

جنگ ها

* سرزمین های روم: عبدالرحمان بن عبدالملک بن صالح عباسی، به فرماندهی نیروهای رزم تابستانی وارد سرزمین های روم شد و به اقریطش (کرت) رسید. حمله او با سرمای شدیدی مصادف شد; سرمایی که بدن را منجمد می ساخت.

* اسپانیا: هشام اول، فرزند عبدالرحمان الداخل، حاکم اندلس به سرزمین های فرانسه حمله و شهر «الوا» را تصرف کرد و لشکری را نیز به فرماندهی عبدالله بن عثمان به «جلّیقة» (گالیسیا) و «اشتوریش» (استوریه) رهسپار کرد و «برمود بزرگ» پادشاه آن جا را شکست دادند. مسلمانان نیز ارتش او را تاراج کرده و تعداد بسیاری از لشکریان او را به قتل رساندند.

شورش ها

* سیستان: شورش حصین ثعلبی خارجی (از خوارج).

* اندلس: شورش سعید بن حسین بن یحیی انصاری بر هشام بن عبدالرحمان به خون خواهی پدرش و نیز شورش مطروح بن سلیمان بن اعرابی و تسلّط او بر «سرقسطه» و «وشقه» و شکست این دو شورش.

جنگ های قومی ـ قبیله ای

* در شام: برانگیخته شدن تعصبات میان قیسیان و یمانیان در شام و برپایی جنگ هایی بین آنان، رئیس قیسیان در آن زمان ابوالهیذام مرّی بود. این آشوب ها و جنگ های ناشی از آن سال های متمادی ادامه یافت.

درگذشتگان

* صالح بن طریف.

* عطرّد.

[ 1 ] . الاعلام زرکلی، ج 2، ص 363 ; وفیات الاعیان، ج 2، ص 244 ; البدایة والنهایه، ج 10، ص 161 ; معجم الادباء، ج 4، ص 181 ; انباه الرواة، ج 1، ص 341 ; الفهرست، ص 63 ; طبقات الشعراء، ص 96 ; بروکلمان، تاریخ الشعوب الاسلامیه، ج 2، ص 131.

[ 2 ] . الاعلام زرکلی، ج3، ص 63 ; وفیات الاعیان، ج 2، ص 305 ; تاریخ طبری، ج 10 ، ص 52 ; البیان المغرب، ج 1، ص 84 ; العبر، ج 1، ص 266 ; تاریخ ابن اثیر، ج 6، ص 113 ; الحلّة السیراء، ج 2، ص 358 ; ابن خلدون، ج 3، ص 484 ; همان، ج 4، ص 415.

[ 3 ] . سه شنبه اول محرم سال 175 = دهم مه سال 791 ; یک شنبه اول رمضان سال 175 = اول ژانویه سال 792 .