جعفر ـ بجلی (قرن سوم هجری)

جعفر بن علی بن حسان بجلی.

منسوب به قبیله بجیله کوفه1 و از محدثانی است که از ائمه(علیهم السلام)روایتی نقل نکرده است.2 اثری با عنوان روایات3 و نوادر برای او ثبت شده است.4 با توجه به روایت حمید بن زیاد (م310 هـ ) از بجلی، وی را از رجال قرن سوم به شمار می آوریم.

پی نوشت ها

[1] ـ الانساب 1/284. 2 ـ رجال الطوسی 461. 3 ـ الفهرست (طوسی) 43. 4 ـ رجال النجاشی 1/309.*

دیگر منابع: اعیان الشیعه 4/131 لسان المیزان 2/120 معالم العلماء 31 جامع الرواة 1/154 رجال ابن داود 86 منهج المقال 83 قاموس الرجال 2/64.

جعفر ـ بلخی (حدود 170 ـ 272 هـ )

ابومعشر جعفر بن محمد بن عمر بلخی منجم بغدادی.

اصالتاً از بلخ بود که مدتی در بغداد سکونت اختیار کرد1 و در طرف غرب باب خراسان منزل گرفت. در ابتدا به تحصیل علم حدیث مشغول شد و از پرداختن به فلسفه و نجوم پرهیز می کرد، از این رو با کندی دشمنی داشت و مردم را بر ضد او برمی انگیخت، اما کندی با حیله و دسیسه توانست نظرش را به علوم هندسه و نجوم جلب، و شرش را از خود دور کند. از آنجا که وی در هندسه و ریاضی موفقیتی حاصل نکرد، به ستاره شناسی روی آورد و در 47 سالگی نزد کندی به آموزش نجوم پرداخت و در آن علم استاد شد. وی از عبدالله بن یحیی برمکی و محمد بن جهم برمکی هم دانش آموخته و آنان را در علم بلندمرتبه دانسته است.2 ابومعشر در عصر خویش به عنوان مشهورترین ستاره شناس جهان شناخته شد و در دوره معتز عباسی (خلافت 252 ـ 255 هـ ) رئیس منجمان دارالخلافه شد. کسانی چون ابن مازیار، ابوسعید شاذان بن بحر و محمد بن عبدالله از شاگردان او بوده اند. وی دلبستگی شدیدی به ایران و اعتقاد به دانش آنان داشت.3 ابومعشر در دوران مستعین (خلافت 248 ـ 252 هـ ) به خاطر پیشگویی ای که کرده بود، به فرمان خلیفه تازیانه خورد. بلخی سرانجام در حالی که بیش از صد سال عمر داشت، در رمضان سال 272 در واسط از دنیا رفت.4

آثار او عبارت اند از: المدخل الکبیر در هشت فصل المدخل الصغیر زیج الهزارات در هفتاد و اندی باب موالید الکبیر که به اتمام نرساند هیئة الفلک و اختلاف طلوعه در پنج فصل الکدخدا الهیلاج القرانات که برای ابن زیار نوشت تحاویل سنی العالم ملقب به النکت الاختیارات الاختیارات علی منازل القمر اللالوف در هشت مقاله طبائع الکبیر که در پنج جزء تنظیم شده است السهمین واعمار الملوک و الدول زائرجات الانتهائات والممرات اقتران النحسین فی برج السرطان الصور والحکم علیها الصور والدرج والحکم علیها تحاویل سنی الموالید در هشت مقاله المزاجات که ابتدا کمیاب بود و بعداً زیاد شد الانواء المسائل به صورت مجموعه است اثبات علم النجوم کتابی بود که آن را گرد آورده بود، ولی ناتمام گذاشت و قصدش این بود که آن را الکامل یا المسائل نام نهد الجمهره که در آن گفته های دیگران را درباره موالید آورده است الاصول ابوعنبس که آن را از خود می دانست تفسیر المنامات من النجوم القواطع علی الهیلاجات موالید الصغیر در دو مقاله در سیزده فصل زیج القرانات و الاحتراقات الاوقات علی اثنا عشریة الکواکب السهام که درباره سهام خوردنی ها، پوشیدنی ها، بوییدنی ها و ارزان و گران بودن آنهاست الامطار والریاح وتغیر الاهویه طبائع البلدان و تولد الریاح المیل فی تحویل سنی الموالید5 بغیة الطالب فی معرفة الضمیر تقویم البلدان6 احکام اتصالات کواکب احکام تقویم، روزنامه، ساعت و نامه7 طالع المولود و کواکب السعود8 مختصر نامه و زیج ابی معشر.9

پی نوشت ها

[1] ـ الاعلام 2/127.
[2] ــ الفهرست (الندیم) 335.
[3] ــ دائرة المعارف بزرگ اسلامی 6/273.
[4] ــ سیر اعلام النبلاء 13/161.
[5] ــ الفهرست (الندیم) 335.
[6] ــ هدیة العارفین 1/251.
[7] ــ فهرست نسخه های خطی فارسی 1/206 و 209.
[8] ــ مستدرک معجم المؤلفین 172.
[9] ــ کشف الظنون 2/965.*

دیگر منابع: تاریخ الاسلام 20/325 الوافی بالوفیات 11/133 وفیات الاعیان 1/358 البدایة و النهایه 11/51 طبقات الاطباء و الحکماء 31 الذریعه 1/301 کشف الظنون 1/51 معجم المؤلفین 3/148.

جعفر بن محمد (قرن سوم هجری)

ابومحمد جعفر بن محمد.

شیخ طوسی نام او را در ردیف کسانی آورده که از ائمه روایتی