باز می گرداند.4 از زندگی شخص ابوحنیفه نیز آگاهی چندانی در دست نیست. آورده اند که او برای گذراندن معاش به تجارت خزّ، نوعی پارچه ابریشمی می پرداخت و دارای دکّانی معروف در یکی از محله های کوفه بوده است.5

او از بسیاری از فقیهان و عالمان کوفه دانش آموخت، ولی استاد ویژه اش حماد بن ابی سلیمان بود که مدت هجده سال در حلقه درسش شرکت می جست و تا هنگام وفات، بهره گیری از او را ترک نگفت.6 از جمله استادان دیگر وی می توان عامر شعبی، ابواسحاق سبیعی، عاصم بن ابی النجود و قیس بن مسلم را برشمرد.7 ایشان در زمان تحصیل، سفر یا سفرهایی به حجاز داشته و در مدینه چندی در درس ربیعة بن عبدالرحمان حاضر می شد8 و از بزرگانی چون امام باقر(علیه السلام)و نافع، مولای ابن عمر بهره برد.9 در مکه نیز مدتی ملازم مجلس عطاء بن ابی رباح، فقیه بزرگ آن دیار بود.10 شیخ طوسی نیز نام او را در زمره اصحاب امام صادق(علیه السلام)آورده است.11 ابوحنیفه پس از درگذشت حماد بن ابی سلیمان، در سال 120هـ به عنوان برجسته ترین شاگرد حلقه او و مرجع صدور فتوا و تدریس فقه در کوفه گردید و از جایگاه ویژه ای برخوردار گشت.12 در جریان قیام زید بن علی(علیه السلام) در سال های 12
[1] ـ 122هـ ، ابوحنیفه پنهانی او را یاری نمود و مال و جنگ افزار در اختیارش قرار داد.13 در میان شمار بسیاری از فقیهان قرن دوم، تنها فقیهانی که نظام فقهی آنان در طول سده های متمادی ریشه دوانیده، ابوحنیفه و مالک و در طبقه ای متأخرتر شافعی را باید نام برد، که از همان قرن دوم، ابوحنیفه فقیه شاخص کوفه شناخته می شد. چنان که از مطالعه انبوه اسانید ابوحنیفه آشکار می گردد برگرفته های او از حماد، و حماد از ابراهیم نخعی، بخش عمده ای از منابع نقلی فقه او را تشکیل می دهد، اما در حکایتی که از شخص او نقل گردیده ابوحنیفه فقه خویش را برگرفته از عمر، امام علی(علیه السلام) و ابن مسعود می داند. بنابر روایت مهم و جامعی که از یحیی بن ضریس نقل شده، ابوحنیفه منابع فقه و ادلّه نقلی آن را چنین نمایانده است: نخست کتاب خدا دوم سنت پیامبر(صلی الله علیه وآله) و روایات صحیح از آن حضرت به نقل ثقات از ثقات سوم قول صحابه و در صورت دست نیافتن به حکم در منابع یاد شده، عمل به اجتهاد و رأی.14

ابوحنیفه پس از درگذشت استاد خود حمّاد، بر جایگاه وی تکیه زد و مدت سی سال در رأس یکی از مهم ترین حلقه های فقه کوفه به تبیین نظریات و شیوه های استنباط خود در فروع فقهی پرداخت و جذابیت حلقه او بسیاری از طالبان علم را از اقصی نقاط سرزمین های اسلامی به گرد وی آورد که در میان این شاگردان، ابویوسف یعقوب بن ابراهیم و محمد بن حسن شیبانی منزلتی ممتاز داشتند.15 از دیگر شاگردان وی کسانی چون عبدالله بن فرّوخ فارسی و عبدالله بن غانم افریقی را می توان یاد کرد که از آفریقا و مغرب به کوفه آمده بودند و در درس ابوحنیفه حاضر می شدند و نقش مؤثری در رساندن تعالیم ابوحنیفه بدان دیار ایفا نمودند.16

وی در مسائل اعتقادی مانند ایمان و کفر، به ارجاء اعتقاد داشت و در زمره مرجئه بود.17 در مسئله امامت، به برحق بودن علی(علیه السلام)در تمام جنگ هایش قائل بود و پس از آن، امام حسن(علیه السلام)را خلیفه و امام برحق می شناخت. در مسئله قَدَر، موضعی میان جبریّه و قدریّه داشت.18 وی به سان یک نظریه پرداز، نظریات متفکران عصر خود را نقد کرده و خود از جانب آنان مورد نقد قرار گرفته است. گویا بیشتر این حملات از جانب اصحاب حدیث بوده است که به شدت با او به مخالفت برخاستند و در نکوهش او تا نسبت کفر و زندقه پیش رفتند.19 در برخی روایات امامی از امام صادق(علیه السلام) ذمّ ابوحنیفه نقل گردیده20 و گاه فردی کم علاقه به علی(علیه السلام)معرفی شده است.21 در ارتباط ابو حنیفه با شیعه می توان به روایات بسیاری اشاره کرد که مناظراتی را در بر دارند که بین ابوحنیفه، امام صادق و امام کاظم(علیهما السلام)و عالمان امامی کوفه چون محمد بن علی صاحب الطاق، فضال بن حسن و هیثم بن حبیب صیرفی واقع شده است، در این مناظرات، مسائل مختلف اعتقادی از امامت، ایمان و قَدَر مورد بحث قرار گرفته است.22 البته باید در نظر داشت که ابوحنیفه در فرصت های حضور خود در مدینه از محضر امامان باقر و صادق(علیهما السلام)بهره گرفته و روایات وی از ایشان در جای جای مسانید روایاتش دیده می شود. برخی روایات حنفی حکایت از روابط دوستانه بین ابوحنیفه و امام صادق(علیه السلام)دارد.23 قاضی نعمان مغربی، فقیه برجسته اسماعیلی بر آن است که ابوحنیفه به رغم اختلافات اعتقادی، با شیعیان روابط نزدیکی داشته است.24

آثار منتسب به ابوحنیفه بسیار است. در منابع کهن گزارش های متعددی دیده می شود که همگی از وجود نوشته هایی با عنوان کُتُب أبوحنیفه سخن می گویند که موضوع آنها فقه بوده است. این گونه