1/355 الطبقات الکبری 7/473 شذرات الذهب 2/109 التاریخ الکبیر 8/199 الثقات 9/233 النجوم الزاهره 2/321.

هشام ـ سیرافی (م 284 هـ )

ابوعلی هشام بن علی بن هشام سیرافی.

گفته شده که وی ساکن بصره و فردی مستقیم الحدیث بود. از ابوالولید طیالسی (م227 هـ )، ابوحذیفه عبدالله بن رجاء و محدثان بصره روایت کرده1 و ابوداود وی را ستوده و توثیق کرده است.2 ابوبکر بن اسحاق فقیه،3 دملج بن احمد،4 احمد بن عبید صفار و فارق خطّابی از راویان اویند. سیرافی در سال 284 هـ درگذشت.5 الندیم او را جزو افرادی که در رابطه با ناسخ و منسوخ قرآن تألیفاتی دارند، آورده است.6 عنوان کتاب وی ناسخ القرآن و منسوخه می باشد.7

پی نوشت ها

[1] ـ الثقات 9/234 السنن الکبری 10/45.
[2] ــ سؤالات ابی عبید الآجری لابی داود 2/149.
[3] ــ السنن الکبری 10/45.
[4] ــ تفسیر القرآن العظیم 1/143.
[5] ــ تاریخ الاسلام 21/320.
[6] ــ الفهرست 40.
[7] ــ طبقات المفسرین (داوودی) 2/353.*

دیگر منابع: سیر اعلام النبلاء 13/411.

هشام ـ شیبانی (م 199 هـ )

ابومحمد هشام بن حکم شیبانی کوفی بغدادی کندی.

دانشمند برجسته علوم عقلی و نقلی، متخصص در عقاید دینی و معارف مذهبی و از هم پیمانان قبیله بنی شیبان1 یا بنی کنده بود.2 زادگاه وی طبق گفتار اکثر منابع رجالی، کوفه و محل نشو و نمای او واسط بوده است،3 ولی کشّی زادگاه و محل رشد او را واسط نقل کرده است.4 تاریخ دقیق ولادتش معلوم نیست و در منابع هیچ گونه اشاره ای به آن نشده است. هشام از اصحاب امام صادق و امام کاظم(علیهما السلام)بود5 و از آن بزرگواران6 و افرادی چون ابوعبیده حذّاء، زراره و سُدیر صیرفی روایاتی نقل کرده است.7

الندیم نام وی را در زمره متکلمان شیعه برشمرده و می نویسد که هشام از متکلمان برجسته و زبردست شیعه و از کسانی است که به پرورش بحث امامت در تشیع پرداخته و آن را تنقیح کرده است و در این فن بسیار حضور ذهن داشته و حاضر جواب بوده است.8 ایشان در این راه با صاحبان مکاتب در بغداد، بصره و کوفه به مناظره می نشست.9 به گفته طوسی، یحیی بن خالد برمکی وزیر هارون الرشید مجالس مناظره و کلام تشکیل می داد و ریاست علمی و اداره آن مجالس به عهده هشام بود.10 نجاشی بر وثاقت وی تأکید کرده ودقت او را در نقل روایات ستوده است.11 هشام شاگردان بسیاری را نیز در مکتب خود پرورش داده که از آن میان کسانی چون محمد بن ابی عمیر، داود بن رزین12 و ابوعلی صکّاک را می توان نام برد.13 گفته شده که هشام پیشتر شاگرد ابوشاکر زندیق بود،14 اما به رهنمود امام صادق(علیه السلام)به راه حق بازگشت و از آن پس، سرآمد اصحاب آن حضرت گردید.15 امام صادق(علیه السلام)درباره وی فرمود: هشام با قلب، دست و زبان خود ما را یاری می کند. وی جوینده حق ما و تصدیق کننده گفتار ماست، پیرو او پیرو ما و مخالف او دشمن ماست.16 امام رضا(علیه السلام)نیز او را بنده ناصح خوانده و برایش آرزوی رحمت کرده است.17 هشام در اواخر عمر به بغداد هجرت کرد و در محله قصروضّاح اقامت گزید18 و برای امرار معاش به تجارت مشغول شد.19 گویند که امام کاظم(علیه السلام)مبلغ پانزده هزار درهم در اختیار او قرار داد تا با آن تجارت کند و سود حاصله را خود بردارد و سرانجام اصل سرمایه را به امام(علیه السلام)برگرداند، از این روی در محله کرخ بغداد مشغول کسب و کار گردید.20 به گفته شیخ صدوق، هشام کرباس فروش بوده و به تجارت قماش اشتغال داشته است.21

تاریخ وفات هشام به اختلاف نقل شده است: در برخی منابع آمده است که وی اندکی پس از حادثه قلع و قمع برمکیان، در سال 187 هـ یا در زمان خلافت مأمون (198 ـ 218 هـ )22 یا در سال 199 هـ پس از مدتی متواری شدن در بغداد درگذشت.23 وی دارای آثار و تألیفات بسیاری در زمینه های مختلف بوده که عبارت اند از: علل التحریم الفرائض الامامة الدلالة علی حدث الاجسام الردّ علی الزنادقة الرد علی اصحاب الأثنین التوحید الردّ علی هشام الجوالیقی الردّ علی اصحاب الطبائع الشیخ و الغلام فی التوحید التدبیر فی الامامة المیزان المیدان کتاب فی امامة المفضول کتاب الوصیة و الردّ علی منکریها اختلاف الناس فی الامامة الجبر و القدر الحکمین الرد علی المعتزلة و طلحة و الزبیر القدر الالفاظ الاستطاعة المعرفة الثمانیة ابواب الاخبار الرد علی ارسطاطالیس فی التوحید المجالس