محمد بن اسحاق، مجالد بن سعید، محمد بن عبدالرحمان بن ابی لیلی و غیره به نقل و نشر حدیث پرداخت. علاء بن موسی، محمد بن سعد کاتب واقدی و قاسم بن سعید بن مسیب از او روایت کرده اند، لیکن به دلیل عدم شناخت کافی وی از حدیث و نبود اعتماد بر او، حدیث وی را متروک و خودش را کذّاب خواندند.3 یاقوت حموی وی را مورخ و روایتگر بسیاری از اخبار و انساب و اشعار و لغات عرب دانسته است.4 برخی نیز او را هم رأی خوارج و همنشین خلفای عباسی، منصور (خلافت 136 ـ 158 هـ )، مهدی (خلافت 158 ـ 169 هـ )، هادی (خلافت 169 ـ 170 هـ ) و رشید (خلافت 170 ـ 193 هـ ) دانسته اند. سرانجام هیثم به سال 206 یا 207 و یا 209 هـ در بغداد درگذشت و کتاب های بسیاری از خود بر جای گذارد که عبارت اند از: کتاب المثالب المعمرین بیوتات العرب بیوتات قریش هبوط آدم افتراق العرب و نزولها و منازلها نزول العرب بخراسان و السّواد نسب الطّی مدیح اهل الشام تاریخ العجم و بنی امیّه من تزوج من الموالی فی العرب الوفود خطط الکوفه ولاة الکوفه تاریخ الاشراف الکبیر تاریخ الاشراف الصغیر طبقات الفقهاء و المحدثین کنی الاشراف خواتیم الخلفاء قضاة الکوفه و البصرة المواسم الخوارج النوادر التاریخ علی السنین اخبار الحسن بن علی(علیه السلام) و وفاته اخبار الفرس عمّال الشرط لامراء العراق5 الدولة حلف کلب و تمیم و حلف ذهل و حلف طیّ و اسد المثالب الصغیر المثالب الکبیر مثالب ربیعه اخبار طی و نزولها الجبلین و خلف ذهل و ثعل مداعی اهل الشام النواقل اخبار زیاد بن ابیه الشبّاب الجامع اسماء بقایا قریش فی الجاهلیه و اسماء من ولدن فی العرب کتاب النساء النکد فخر اهل الکوفة علی اهل البصره اشراف الکتاب حرس الخلفاء امراء الخراسان و الیمن تاریخ الخلفاء الخراج الصوایف من روی عن النبی(صلی الله علیه وآله) من اصحابه تسمیة الفقهاء و المحدثین سجل الجواهر السمیر خطب المصرین مکه و مدینه مقطّعات الاعراب المحبّر و کتاب مقتل خالد بن عبدالله القسری و الولید بن یزید و یزید بن خلف بن عبدالله.6

پی نوشت ها

[1] ـ المعارف 538.
[2] ــ الاعلام 8/104.
[3] ــ تاریخ بغداد 14/5
[1] ـ 53.
[4] ــ معجم الادباء 19/304.
[5] ــ وفیات الاعیان 6/106، 107 و 113.
[6] ــ الفهرست (الندیم) 112.*

دیگر منابع: المجروحین 3/92 النجوم الزاهره 2/184 تاریخ الاسلام 14/423 طبقات المفسرین (داودی) 2/355 الجرح و التعدیل 9/85 میزان الاعتدال 4/342 لسان المیزان 6/209.

هیثم ـ عتکی (م 156 هـ )

هیثم بن معاویه عتکی مکی.

منسوب به عتک1 طایفه ای از أزد2 و خراسانی الاصل بود. وی را از والیان دولت عباسی برشمرده اند که در سال 141 هـ بر طائف و مکه حکومت می کرد.3 او همچنین در سال 155 هـ از طرف منصور عباسی (خلافت 136 ـ 158 هـ ) به امارت بصره برگزیده شد. در سال 156 هـ جنگی بین او و عمرو بن سداد، از عمال ابراهیم بن عبدالله بن حسن درگرفت. او در این نبرد پیروز شد و عمرو بن سداد را به قتل رسانید. پس از چندی در همان سال، منصور ایشان را از ولایت بصره عزل کرد.4 از آثار بر جای مانده از ایشان دیوان می باشد.5 سرانجام هیثم عتکی پس از رسیدن به بغداد، به طور ناگهانی فوت کرد و منصور بر او نماز خواند و در قبرستان قریش6 یا بنی هاشم دفن شد.7

پی نوشت ها

[1] ـ تاریخ الطبری 7/511.
[2] ــ الانساب 4/153.
[3] ــ تاریخ الطبری 7/511.
[4] ــ همان 8/46 ـ 50.
[5] ــ کشف الظنون 1/820.
[6] ــ النجوم الزاهره 2/28.
[7] ــ تاریخ الطبری 8/46 ـ 50.*

دیگر منابع: الاغانی 3/203 المنتظم 8/187 الکامل فی التاریخ 6/6و11 تاریخ الاسلام 9/361 البدایة و النهایه 10/114 دائرة المعارف الشیعیة العامه 18/451.

هیثم ـ کوفی (در عصر امام صادق(علیه السلام))

ابوکهمس هیثم بن عبدالله شیبانی کوفی.

برخی نام پدر وی را عبید آورده اند.1 هیثم از راویان شیعه2 و از اصحاب و یاران امام صادق(علیه السلام)3 بوده و از ایشان روایت نموده است.4 روایتگرانی همچون عبدالله بن بکر، حجاج بن خشاب و عبدالله بن علی زراد از جمله شاگردان وی به حساب می آیند.5 ابوکهمس فردی متدین بود6 و کتاب الحدیث از آثار اوست.7

پی نوشت ها

[1] ـ رجال الطوسی 331.
[2] ــ رجال النجاشی 2/402.
[3] ــ رجال الطوسی 331.
[4] ــ اختیار معرفة الرجال 163.
[5] ــ معجم رجال الحدیث 19/21.
[6] ــ تنقیح المقال 3/306.
[7] ــ الذریعه 6/309.*