یحیی ـ مکی (100 ـ 220 هـ )

ابوعثمان یحیی بن مرزوق مکی.

در مکه و در عصر امویان پرورش یافت و در بغداد اقامت گزید.1 ابوعثمان طبق نقل ابوالفرج اصفهانی که مدت عمر او را 120 سال ذکر کرده، باید در سال 100 هـ متولد شده باشد. مرزوق از موالیان بنی امیه بود و به علت خدمتش به بنی عباس آن را کتمان می کرد و می گفت: من از موالیان قریش ام. ابراهیم موصلی، ابن جامع، جحظه و قمریه عمریه از شاگردان او به شمار می رفتند. او در اوایل خلافت مهدی عباسی (خلافت 158 ـ 169 هـ ) به همراه مردم حجاز به عراق رفت و به دربار راه یافت. یحیی و فرزندانش تا انقراض خلافت عباسی در خدمت آنان بودند. او عمری طولانی داشت و فردی ادیب، خواننده ای مشهور و در موسیقی صنعتی عجیب داشت.2 مرزوق پس از 120 سال عمر، سرانجام به سال 220 هـ در بغداد وفات یافت. وی کتابی در رابطه با اغانی (آوازها) دارد که مشتمل بر سه هزار آهنگ می باشد. او این کتاب را به عبدالله بن طاهر اهدا نمود.3

پی نوشت ها

[1] ـ الاعلام 8/171. 2 ـ الاغانی 6/174. 3 ـ معجم المؤلفین 13/231.

یحیی ـ نحوی (حدود 17 هـ )

ابوسعید یحیی نحوی اسکندرانی مصری.

شاگرد ساواری و اسقف بعضی از کنیسه های مصر بود و به مذهب نصارای یعقوبیه اعتقاد داشت.1 او ابتدا ملوان بود و با کشتی خود مردم را جابه جا می کرد، در ضمن علاقه بسیاری به آموختن علم داشت. روزی عده ای از اهل علم در کشتی او سوار شدند و به بحث های علمی پرداختند و او با شنیدن کلمات آنها انگیزه بیشتری برای آموختن پیدا نمود، ولی از طرفی با در نظر گرفتن عمر خویش که حدود چهل سال از آن گذشته بود و چیزی جز شغل ملوانی نمی دانست، از آموختن علم ناامید بود که ناگهان مورچه ای را دید که با تلاش بسیار و پس از مدتی دانه خرمایی را از جایی به جای دیگر منتقل کرد و به مقصود خود رسید. او از این منظره و پشتکار این حیوان درس گرفت و جانی تازه برای تحصیل علم در او دمیده شد، لذا کشتی خود را فروخت و به فراگیری علم پرداخت.

ابتدا علم نحو را آموخت و به همین دلیل به نحوی شهرت یافت. او لغت و منطق را نیز آموخت و در این علوم تبحر پیدا کرد. همچنین ابوسعید به سبب علاقه و گرایش ذاتی که به آموختن فلسفه داشت، به آن روی آورد و یکی از فلاسفه عصر خویش گردید. وی در علم طب نیز دستی داشت و برخی از حکمرانان مسیحی قسطنطنیه را مداوا نمود.2 ابوسعید پس از مدتی دست از اعتقاد به تثلیث برداشت. اسقف های دیگر که از تصمیم او با خبر شدند، نزد او آمدند و با او به بحث و گفتوگو پرداختند که در نهایت یحیی بر آنها غالب شد. برای بار دوم از او خواستند که از عقیده خود دست بردارد، ولی او امتناع ورزید، لذا او را از سمتش برکنار کردند.

او تا هنگام فتح مصر به دست عمرو بن عاص زنده بود و در آن هنگام نزد عمرو آمد و از جانب او مورد اکرام و احترام واقع شد و برای او مقام و جایگاه خاصی قائل شد.3 ابوسعید دارای آثاری بسیاری از جمله تفسیر کتاب های ارسطالیس و جالینوس می باشد، این آثار عبارت اند از: تفسیر کتاب الفرق لجالینوس تفسیر کتاب اغلوقن لجالینوس تفسیر کتاب الاسطقسات لجالینوس تفسیر کتاب المزاج لجالینوس تفسیر کتاب القوی الطبیعیة لجالینوس تفسیر کتاب التشریع الصغیر لجالینوس تفسیر کتاب العلل و الاعراض لجالینوس تفسیر کتاب تعرف علل الاعضاء الباطنة لجالینوس تفسیر کتاب البحران لجالینوس تفسیر ایام البحران لجالینوس تفسیر کتاب حلیة البرء لجالینوس تفسیر کتاب تدبیر الاصحاء لجالینوس تفسیر کتاب منافع الاعضاء لجالینوس جوامع کتاب التریاق لجالینوس جوامع کتاب الفصد لجالینوس مقالة فی النبض نقضه للثمان عشرة مسألة لدید و خس برقلس الافلاطونی شرح کتاب ایساغوجی لفرفوریوس تفسیر کتاب قاطیفوریاس لارسطوطالیس تفسیر کتاب انالوطیقا الاولی لارسطوطالیس تفسیر کتاب انالوطیقا الثانیة لارسطوطالیس تفسیر کتاب طوبیقا لارسطوطالیس تفسیر کتاب الکون و الفساد لارسطوطالیس تفسیر کتاب الصناعة الصغیر لجالینوس تفسیر کتاب النبض الصغیر لجالینوس تفسیر کتاب النبض الکبیر لجالینوس تفسیر کتاب الحمیات لجالینوس4 کتاب فی ان کل شی متناهی فقوته متناهیة کتاب الرد علی ارسطالیس کتاب تفسیر ما بال لارسطالیس العاشر کتاب الرّد علی برقلس مقاله یرد فیها علی نسطورس و کتاب یرد فیه علی قوم لایعترفون ومقاله اخری یرد فیها علی قوم آخر.5 او در حدود 17 هـ درگذشت.6