گماشت و جبرائیل بن بختیشوع برجسته ترین و احتمالا نخستین استاد یوحنا در طب بود و او را به ریاست شاگردان خود گمارد.3 یوحنا با آنکه بیشتر در طب تحصیل کرده بود، ولی گویا منطق و حکمت نیز تدریس می کرده است و مجالس درس او را پررونق ترین محافل علمی آن روز شمرده اند که همه گروه های اهل ادب در آن حاضر می شدند. شاگردانی چون یوسف بن ابراهیم، ابن حمدون بن عبدالصمد ملقب به ابوالعیر طرد و اسحاق بن ابراهیم معروف به بیض البغل در این مجالس تربیت شدند.4 اما مشهورترین شاگرد او حنین بن اسحاق است که چندی نزد ابن ماسویه پزشکی خواند.5 الندیم می نویسد: ابن ماسویه نزد خلفا مقام و منزلتی خاص داشت و در خدمت خلفایی چون مأمون (خلافت 198 ـ 218 هـ )، معتصم (خلافت 218 ـ 227 هـ )، واثق (خلافت 227 ـ 232 هـ ) و متوکل (خلافت 232 ـ 247 هـ ) بود.6 به روایت ابن جلجل، هارون الرشید (خلافت 170 ـ 193 هـ ) او را به ترجمه کتاب های طبی که از آنکارا و عموریه آورده بودند، مأمور کرد و نویسندگانی ماهر به خدمتش گماشت، از این رو به نظر می رسد که یوحنا جز سریانی و عربی، زبان یونانی نیز می دانسته است.7 گفته شده که معتصم عباسی نیز برای ابن ماسویه میمون هایی فراهم کرده بود تا به کالبدشکافی آنها بپردازد.8 ابن ماسویه از صناعت طب هزاران درهم درآمد کسب کرد. سرانجام به سال 243 هـ در سامرا درگذشت.9 او آثار گرانبهایی از خود به یادگار گذاشت. حدود پنجاه اثر از ابن ماسویه یاد شده و یا به او منسوب شده است که از این قرارند:

الکمال و التمام الکامل الحمام دفع ضرر الاغذیه الاسهال علاج الصداع السدر و الدوار لم امتنع الاطباء من علاج الحوامل فی بعض شهور حملهن محنة الطبیب مجسة العروق الصوت و البحة ماء الشعیر الفصد و الحجامة المرّة السوداء علاج النساء اللاتی لا یحبلن السواک و السنونات اصلاح الادویة المسهله الحمامات القولنج10 البرهان البصیره الحمیات الاغذیه الاشربه الجواهر المنجح فی الصفات و العلاجات کتاب فی الجذام الرجحان الدیباج السموم و علاجها الازمنه الطبیخ کتاب فی الصداع و علله و اوجاعه و جمیع ادویته و السدد و العلل المولدة لکلّ نوع منه و جمیع علاجه معرفة محنة الکحالین دخل العین الجنین تدبیر الاصحاء المعدة النوادر الطبیّه التشریح ترتیب سقی الادویة المسهله بحسب الازمنه و بحسب الامزجه و کیف ینبغی أن یسقی و لمن و متی و کیف یعان الدواء اذا احتبس و کیف یمنع الاسهال اذا افرط ترکیب خلق الانسان و اجزائه و عدد اعضائه و مفاصله و عظامه وعروقه و معرفة اسباب الاوجاع الابدال فصول المالیخولیا و اسبابها و علاماتها و علاجها جامع الطب مما اجتمع علیه اطباء فارس و الروم الحلیة للبرء کتاب فی غیر ماشی مما عجز عنه غیره11 ذعل العین12 ترکیب طبقات العین13 الطب الکناش والازمان وما یستعمل فیها.14

پی نوشت ها

[1] ـ تاریخ الحکماء 387.
[2] ــ دائرة المعارف بزرگ اسلامی 4/563.
[3] ــ تاریخ الحکماء 383 و 384.
[4] ــ عیون الانباء 247.
[5] ــ تاریخ الحکماء 174.
[6] ــ الفهرست (الندیم) 354.
[7] ــ طبقات الاطباء و الحکماء 65.
[8] ــ مقدمه بر تاریخ علم 1/664 و 665.
[9] ــ عیون الانباء 246 و 255.
[10] ــ الفهرست (الندیم) 354.
[11] ــ عیون الانباء 255.
[12] ــ هدیة العارفین 2/515.
[13] ــ معجم المؤلفین 13/263.
[14] ــ المستدرک علی معجم المؤلفین 845.*

دیگر منابع: الاعلام 8/211 ایضاح المکنون 266 لغت نامه دهخدا 14/21111 انتقال علوم یونانی به عالم اسلام 254 تاریخ پزشکی ایران 110.

یوحنّا ـ کاتب (زنده در قرن دوم هجری)

ابوعمر یوحنّا بن یوسف کاتب.

در منابع اطلاعات چندانی درباره مؤلف به دست نیامده، تنها در فهرست الندیم آمده است که او از مترجمان زبان های غیرعربی به عربی بوده1 و در قرن دوم یا سوم و یا چهارم می زیسته است.2 از جمله کتاب هایی که به عربی ترجمه کرده، کتاب افلاطون فی آداب الصبیان است.3

پی نوشت ها

[1] ـ الفهرست (الندیم) 305. 2 ـ لغت نامه دهخدا 50/288.
[3] ــ الفهرست (الندیم) 305.

یوسف ـ ابن دایه (180 ـ حدود 265 هـ )

ابوالحسن یوسف بن ابراهیم بن دایه بغدادی مصری، مشهور به ابن دایه.

در سال 180 هـ در بغداد به دنیا آمد.1 به نوشته یاقوت حموی، مادر وی دایه ابراهیم بن مهدی (خلافت 20
[1] ـ 203 هـ ) بود، بنابراین او برادر رضاعی خلیفه محسوب می شد و به ابن دایه شهرت داشت.