ابن دایه از کاتبان و حسابگران بزرگ و برجسته عصر خویش به شمار می آمد، از این رو به خدمت ابراهیم بن مهدی درآمد و از کاتبان وی گردید. ابن مهدی در سال 224 هـ مرد و ابن دایه یک سال پس از آن در سال 225 هـ به دمشق رفت و پس از مدتی رهسپار مصر گردید و تا پایان عمر در آنجا زیست. وی از افرادی چون عیسی بن حکم دمشقی، اسماعیل بن ابی سهل بن نوبخت و جبرائیل بن بختیشوع مطالبی را نقل کرده است، چنان که افرادی مانند پسرش احمدبن یوسف، رضوان بن احمد و ابن جالینوس از وی روایت کرده اند.2 برخی منابع او را فردی ادیب، مورخ،3 اهل ثروت و جوانمرد معرفی کرده اند.4 از پسرش احمدبن یوسف نقل شده که پدرش یوسف به دلیل بدگمانی احمد بن طولون، والی مصر به زندان افتاد، اما مدتی بعد با وساطت و شفاعت عده ای از هواداران و مردمی که از کمک های مالی او بهره مند شده بودند، آزاد شد. اما این بدگمانی همچنان ادامه پیدا کرد و حتی زمانی که وی از دنیا رفت، به دستور ابن طولون به خانه وی حمله برده و آثار و نوشته های او را به همراه دو فرزندش احمد و قاسم توقیف کردند، ولی چون مدرکی به دست نیاوردند آنها را آزاد کرده و اموال را به آنها بازگرداندند.5 علامه سید محسن امین نام وی را در زمره دانشمندان شیعه آورده و می نویسد: به دلیل اینکه ابن دایه از شاگردان اسماعیل بن ابی سهل بن نوبخت از بزرگان شیعه است و افزون بر آن، دو فرزند او احمد و قاسم از شیعیان هستند، گمان بسیار قوی آن است که ابن دایه شیعه بوده است.6 تاریخ دقیق وفات وی معلوم نیست، اما در برخی منابع معاصر در حدود 265 هـ ذکر شده است.7 آثار ابن دایه عبارت اند از: اخبار ابی نواس و المختار من شعره کتاب ابراهیم بن مهدی فی انواء الاخبار (اخبار ابراهیم بن مهدی) اخبار الاطباء یا اخبار المطبّبین و اخبار المنجمین.8

پی نوشت ها

[1] ـ تاریخ التراث العربی 1/2/270.
[2] ــ تاریخ مدینة دمشق 74/212 معجم الادباء 5/154 ـ 159. 3 ـ تاریخ التراث العربی 1/2/270.
[4] ــ الاعلام 8/212. 5 ـ معجم الادباء 5/154 ـ 159. 6 ـ اعیان الشیعه 10/316. 7 ـ معجم المؤلفین 13/266. 8 ـ تاریخ التراث العربی 1/2/270.

دیگر منابع: مروج الذهب 1/13 الوافی بالوفیات 1/54 عیون الانباء 117و475 الاغانی 1/268 و 16/6 تاریخ الحکماء 135 و 249 الفهرست (الندیم) 182 هدیة العارفین2/549 کشف الظنون 1/25 و 30 دائرة المعارف بزرگ اسلامی 3/486 لسان المیزان 4/126 تاریخ جرجان 511 تاریخ مدینة دمشق 15/60.

یوسف ـ بجلی (در عصر امام باقر(علیه السلام))

یوسف بن عقیل بجلی کوفی.

از امام باقر(علیه السلام)1 وافرادی مانند عاصم بن حمید، محمد بن قیس و موسی بن حبیب روایت کرده و در سند 73 روایت واقع شده است.2 روایتگرانی همچون محمد بن خالد برقی، محمد بن عیسی،3 حسین بن سعید، احمد بن محمد بن عیسی و فرزندش احمد بن یوسف از وی روایت کرده اند.4 رجال نویسان شیعه ایشان را از افراد مورد اعتماد به شمار آورده و گفته اند که وی از جمله کسانی است که کم روایت نموده است.5 کتاب الحدیث اثر وی می باشد،6 گرچه نجاشی معتقد است کتاب منسوب به او از شخص دیگری است.7

پی نوشت ها

[1] ـ مستدرکات علم رجال الحدیث 8/290. 2 ـ معجم رجال الحدیث 20/171. 3 ـ الفهرست (طوسی) 181. 4 ـ جامع الرواة 2/353. 5 ـ رجال النجاشی 2/429 رجال ابن داود 380.
[6] ــ الذریعه 6/374.
[7] ــ رجال النجاشی 2/29.*

دیگر منابع: خلاصة الاقوال 184 نقد الرجال 380 هدایة المحدثین 164 جامع المقال 95 مجمع الرجال 6/280 منهج المقال 376 الوجیزه 120.

یوسف ـ بصری (208 ـ 297 هـ )

ابومحمد یوسف بن یعقوب بن اسماعیل بصری قاضی بغدادی ازدی.

در سال 208 هـ متولد شد.1 وی اصالتاً بصری و ساکن بغداد بود و از مسلم بن ابراهیم، سلیمان بن حرب و عمرو بن مرزوق حدیث نقل کرده است.2 راویانی مانند ابوعمرو بن سماک، ابوسهل قطان و عبدالباقی بن قانع از او روایت کرده اند.3 قضاوت شهرهای بصره، واسط و شرق بغداد به عهده او بود و رجال نویسان اهل سنت وی را محدثی ثقه، فقیه، با استعداد و از خانواده ای فرهیخته دانسته اند.4 وی در رمضان سال 297 هـ از دنیا رفت.5 آثار او عبارت اند از: العلم الزکاة الصیام6 و السنن.7

پی نوشت ها

[1] ـ المنتظم 13/103.
[2] ــ سیر اعلام النبلاء 14/85.
[3] ــ تاریخ بغداد 14/310.
[4] ــ تاریخ الاسلام 22/327.
[5] ــ البدایة و النهایه 11/112.
[6] ــ سیر اعلام النبلاء 14/85.
[7] ــ کشف الظنون 2/1007.*