می گردد، ولی اگر به صیغۀ مجهول مفرد مؤنث غائب ذُکِرَتْ خوانده شود، مرجع ضمیر به آن روشنی نیست، هرچند ظاهراً بنابراین احتمال نیز ضمیر به همان راوی آخر باز می گردد.

بنابراین در تمام موارد باید با دقت در شیوۀ تعبیر، مرجع ضمیر را تعیین نمود.

«بإسناده» در میانۀ اسناد کافی

این عبارت در غالب مواردی که در میانۀ سند واقع است اشاره به قبل نیست زیرا در قبل از آن سندی نیست که بتوان این سند را اشاره بدان دانست، مثال:

الحسین بن محمد عن معلی بن محمد. . . . (1)

2. علی بن إبراهیم بإسناده عن أبی عبد اللّه علیه السلام. . .

ولی گاه مواردی یافت می شود که ممکن است اشاره به سند قبل دانسته شود.

مثال اول:

عدة من أصحابنا عن أحمد بن محمد بن خالد عن أبیه عن القاسم بن محمد عن علی بن أبی حمزة عن أبی بصیر عن أبی عبد اللّه علیه السلام قال سألته عن القائم فقال کذب الوقّاتون إنا أهل بیت لا نوقت. (2)

4. أحمد بإسناده قال قال أبی اللّه إلاّ أن یخالف وقت الموقتین، شاگرد کلینی، ابو عبد اللّه نعمانی در کتاب غیبة خود: (3)به نقل از کلینی با همان سند 3 از ابی عبد اللّه علیه السلام روایت را آورده سپس می افزاید: ثمّ قال: أبی اللّه إلاّ أن یخلف وقت الموقتین.

از این عبارت برمی آید که حدیث 4 نیز اشاره به حدیث 3 است.

مثال دوّم:

علی بن إبراهیم عن أبیه عن النوفلی عن السکونی عن أبی عبد اللّه علیه السلام. . . . (4)

6. عدة من أصحابنا عن سهل بن زیاد. . . .

علی عن أبیه بإسناده عن السکونی عن أبی عبد اللّه علیه السلام. . . . (5)

(1) کافی، ج 1، ص 194، ح1.

(2) کافی، 1، ص 368، ح 3.

(3) الغیبة، ص 294، ح 12. [1]

(4) کافی، ج 7، ص 448، ح 5.

(5) ص 449، ص 7.