عَبْدِاللّهِ علیه السلام قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله: مِنْ سَعَادَةِ الرَّجُلِ الْوَلَدُ الصَّالِحُ. (1)

5. استفاده از شیوه های مختلف برای اختصار سند: مرحوم کلینی به ذکر کامل سند اهتمام داشت، اما جهت اختصار گاهی به علّت اعتماد بر قرائن دال بر محذوف، بخششی از سند یا اوّل آن را حذف می کرد. این حذف سند به شیوه های زیر انجام گرفته است:

الف) تعلیق بر اسناد قبل، این موقعی است که بخشی از ابتدای سندی با ابتدای سند روایتی در قبل یکسان باشد. در این صورت آغاز سند دوم را به اعتماد سند اول حذف می کنند، بدون این که از الفاظی مانند «بهذا الاسناد» استفاده کنند، مانند:

عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ. . . . (2)

و در حدیث بعدی آمده است: مُحَمَّدُ بْنُ خَالِدٍ عَنْ حَمْزَةَ بْنِ عُبَیدٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ عَبّادٍ. . . . (3)

با توجه به این که محمد بن خالد از اساتید مرحوم کلینی نیست و حداقل با دو واسطه از وی روایت می کند، روشن می شود که مرحوم کلینی به اعتماد سند قبل، اوایل سند را بدون اشاره به محذوف، حذف کرده است.

ب) شبه تعلیق، یعنی به کار بردن عبارت «بهذا الاسناد» جهت حذف سند مکرر یا بخشی از آن، مانند:

مُحَمَّدُ بْنُ یحْیی عَنْ أحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَعِیدٍ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ أیوبَ عَنْ أبَانٍ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ الْفَضْلِ قَالَ: سَألْتُ أبَاعَبْدِاللّهِ علیه السلام عَنِ الْقُنُوتِ وَ مَا یَقالُ فِیهِ، فَقَالَ: «مَا قَضَی اللّهُ عَلَی لِسَانِک وَ لاَ أعْلَمُ لَهُ شَیئاً مُوَقَّتاً.

و در روایت بعدی چنین آمده است:

بِهَذا الإِسْنَادِ عَنْ فَضَالَةَ عَنْ عَبْدِالرَّحْمَنِ بْنِ أبِی عَبْدِاللّهِ عَنْ أبِی عَبْدِاللّهِ علیه السلام قَالَ:

(1) همان، ج 6، ص 3، ح 6. [1]

(2) همان، ج 8، ص 289، ح 437. [2]

(3) همان، ج 8، ص 290، ح 438. [3]