می رود، اما ظاهراً مرحوم کلینی با وثوق به صدور این روایات از معصوم علیه السلام به درج آنها اقدام و با حفظ امانت عیناً این تعابیر مبهم را نقل کرده است. (1)

در برخی از این موارد کلینی برای ابهام زدایی از چنین تعابیر مبهمی احتمالاتی را مطرح کرده است مانند: «. . . عن سهل بن زیاد عن بعض اصحابه - أظنّه: محمد بن اسماعیل - قال: . . .» . (2)

«علی بن ابراهیم عن أبیه رفعه عن بعض اصحاب أبی عبداللّه - أظّنه: أبا عاصم السجستانی - قال: . . .» . (3)

در نسخه های موجود کافی گاه به ندرت ارسال خفی (افتادگی نام راوی از سند بدون ذکر الفاظ مبهمی همچون، عن رجل، عمّن حدّثه و. . .) نیز مشاهده شده است.

این افتادگی ها ممکن است ناشی از غفلت مؤلف و یا نُساخ کتاب باشد مثلاً در سندی چنین آمده است:

«عدّة من اصحابنا، عن احمدَ بن محمدٍ و سهلِ بن زیادٍ جَمیعاً عن رفاعةَ بن موسی قال: سألتُ ابا عبداللّه علیه السلام. . .» . (4)

از آنجا که احمد بن محمد و سهل بن زیاد همواره با یک یا دو واسطه از رفاعه نقل می کنند. در این سند، قبل از نام رفاعه حتماً نام یک یا دو راوی افتاده است. (5)

ذکر نام کلینی در کافی

با بررسی کتاب کافی مشخص می شود که نام مرحوم کلینی در چند جای کتاب آمده است:

1. گاهی در ابتدای شرح روایات، مانند «قال الکلینی: معنی الحدیثِ الأول أنَّ. . .» : (6)

(1) پژوهشی در تاریخ حدیث شیعه، ص 476.

(2) الکافی، ج 6، ص 310، ح 1. [1]

(3) همان، ج 7، ص 376، ح 17. [2]

(4) الکافی، ج 4، ص 506، ح 1. [3]

(5) همان، ج 4، ص 506، [4] پاورقی 3 به نقل از مشترکات کاظمی. برای مشاهدۀ نمونه های دیگر از ارسال خفی ر. ک: همان، ج 4، ص 95، [5] پاورقی 4 ذیل حدیث 2؛ و ج 4، ص 105، پاورقی 2 ذیل حدیث 2 و نیز ر. ک: درایة الحدیث، جلالی، ص 190-192.

(6) همان، ج 1، ص 279. [6]